Καλλιόπη Αναστασιάδου

Brubo Lutz (on David Le Breton) The body: its uses and representations in the modernity

Σε αυτήν την εργασία o κοινωνιολόγος και ανθρωπολόγος David Le Breton εξετάζει διάφορες αντιπροσωπεύσεις για την αντίληψη του σώματος στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες και αναφέρει την μετατροπή του σώματος από εικόνα του Θεού σε εικόνα της κοινωνίας. Για πολλούς λαούς και φυλές το σώμα ήταν η υποστήριξη του πνεύματος έτσι ώστε να έχει τα χαρακτηριστικά του. Αλλά η επιβολή των δυτικών εθνών, όπου το σώμα ως αυτόνομη οργανική μονάδα είναι ικανό να επιζεί ακόμα και όταν είναι χωρισμένο από το κοινωνικό σώμα είχε ως αποτέλεσμα την μετακίνηση από την ατομίκευση στον ατομικισμό. Ο Le Breton αναφέρει, «Οι νέοι τρόποι της γνώσης, ο αναδυόμενος ατομικισμός και η ανάβαση της κεφαλαιοκρατίας, ελευθερώνουν μερικούς ανθρώπους από την πίστη τους στις πολιτιστικές και θρησκευτικές παραδόσεις». Έτσι για τους “φωστήρες” εκείνων των εποχών, το σώμα σταματά να είναι ο ιερός παραλήπτης του θείου μυστηρίου και γίνετε μια οργανική μονάδα που θα ήταν καλύτερο να μελετηθεί, να κατανοηθεί και να εξηγηθεί. Γι’ αυτό το λόγο ο Le Breton δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην αλλαγή νοοτροπίας σε ότι αφορά τις ανατομές των πρώτων δυτικών anatomists (Galiano, Vesalio). Υποστηρίζει ότι με την παραβίαση της ιερότητας του σώματος, το δέρμα δεν είναι πλέον απαραβίαστο και ο άνθρωπος δεν παραμένει άθικτος. Οπότε οι απεικονίσεις του σώματος στα βιβλία ανατομίας κερδίζουν σε ακρίβεια και ρεαλισμό εις βάρος σταδιακά να χάνουν την μεταφυσική αύρα τους. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα το ανθρώπινο σώμα να γίνει, με έναν πολύ αργό τρόπο, το όργανο της γνώσης της σύγχρονης ιατρικής κι επακόλουθα ο άνθρωπος ιδιοκτήτης της ατομικότητάς του, ενώ το σώμα του μέρος της κοινωνικής κοινής ευπρέπειας. Ο Le Breton έχει δίκιο όταν διαβεβαιώνει ότι η ασθένεια, με την αρχή της σύγχρονης ιατρικής, άρχισε να φαίνεται ως κάτι “ξένο” που πρέπει να αφαιρεθεί και να αφανιστεί. Όσον αφορά τον ασθενή, φαινόταν και θα συνεχίσει να φαίνεται ως αποδυναμωμένο και δυσλειτουργικό σώμα. Γίνεται επίσης αναφορά στην σπουδαιότητα της υγιεινής και των αρετών των αποστειρωμένων περιβαλλόντων που ενίσχυσε την ιδέα της υγιεινής του σώματος. Στη λογική ότι για να φροντιστεί ο οργανισμός του ατόμου, πρέπει να φροντιστεί η αποτροπή των ασθενειών στο υπόλοιπο της κοινωνίας, το σώμα του σύγχρονου ατόμου είναι ένα σώμα χωρίς οποιαδήποτε μόλυνση, ανίκανο να εξαπλωθεί. Λόγω αυτού, ο Le Breton σημειώνει ότι το σώμα σβήνεται μέσω της αποφυγής των συμπεριφορών। Χαρακτηριστικά αναφέρει, «Εάν συγκρίνουμε τους εαυτούς μας με άλλες κοινωνίες, πιο φιλόξενες για το σώμα, μπορούμε να πούμε ότι ο δυτικός πολιτισμός είναι βασισμένος σε ένα σβήσιμο του σώματος, σε ένα ιδιαίτερο συμβολισμό των χρήσεών του που αλλάζει από την απόσταση». Σύμφωνα με τον Le Breton, οι γιατροί υπαγορεύουν τον κοινωνικό νόμο της ιδανικής χρήσης του σώματος. Ο φόβος των ασθενειών είναι μόνο μια από τις εκδηλώσεις του φόβου του “ξένου” σώματος. Πριν από αυτήν την τάση, τα άτομα αντιστέκονταν στους διαφορετικούς τρόπους, ατομικά ή συλλογικά, αυθόρμητα ή οργανωμένα. Η σύγχρονη κοινωνία έχει δημιουργήσει τους νέους ασθενείς, αλλά δεν υπάρχει κανένας τρόπος θεραπείας τους. Για παράδειγμα, η μοναξιά και μοναδικότητα είναι δύο σχετικές εκδηλώσεις της ίδιας χρόνιας ασθένειας από τις οποίες πάσχουν οι βιομηχανοποιημένες κοινωνίες. Σ’ αυτήν την κοινωνία το σώμα μετατρέπεται σε αντικείμενο τέχνης μέσω κάποιων σύγχρονων τεχνικών. Ο David Le Breton αναφέρει το σώμα ως «ήπειρο», λόγω της άπειρης έκτασης των δυνατοτήτων, των αντιλήψεων και των χρήσεών του. Λόγω αυτού το σώμα του ασθενή έγινε διαφανές και πλήρως προσιτό. Σ’ αυτή την εποχή της αυτοματοποιημένης εικόνας και της αναβίωσης της διαφάνειας υπάρχει έντονη αναζήτηση μιας εμφάνισης, ενός διαφορετικού σώματος σύμφωνα με τις τρέχουσες πολιτιστικές αναφορές. Αυτή η ομαδική ανάλογα με πολιτισμούς και χρόνο bioconstruction της ομορφιάς, προσθέτει στις δυτικές κοινωνίες την ανάγκη επιβράδυνσης των συμπτωμάτων της γήρανσης. Αυτό συμβαίνει επειδή η γήρανση βλέπεται στις δυτικές κοινωνίες ως μια τραγική εκδήλωση, αλλά πιθανώς μη αναπόφευκτή της επίδρασης του χρόνου στο σώμα. Γι’ αυτό και στα ηλικιωμένα άτομα παραχωρούνται δυνατότητες στο χώρο της πόλης. Τέλος, ο David Le Breton επιβεβαιώνει εύλογα ότι η ανάπτυξη της πόλης είχε μια σημαντική συνέπεια πέρα από τις κοινωνικές χρήσεις και τις απεικονίσεις. Η κοινωνικοποίηση των πόλεων επέβαλε κάποιους κανόνες της: βλέπεις χωρίς να κοιτάς τη μαζική χρήση των όγκων, ακούς χωρίς να προσέχεις τους θορύβους της πόλης, μυρίζεις χωρίς αντίληψη της μυρωδιάς λόγω της ρύπανσης. Ο σχεδιασμός των πόλεων και των δημόσιων χώρων έχει προκαλέσει μια αξιοπρόσεχτη μείωση της ικανότητας των αισθήσεων στο να κατανοήσουμε τον κόσμο που μας περιβάλλει, περιορίζοντας τις αντιλήψεις και τις εκτιμήσεις των άλλων. Το βλέμμα του πολίτη περιορίζεται από τοίχους και γωνίες διαβίωσης, οι ανάγκες του έχουν απλοποιηθεί σημαντικά και η σύγχρονη κοινωνία έπαψε να τον μεταχειρίζεται ως ελεύθερο άτομο.

Michel Foucault_Heterotopias

Σύμφωνα με τον Foucault τα κύρια χαρακτηριστικά της εποχής μας είναι η αντιπαράθεση, ο διασκορπισμός και η λογική κοντά-μακριά των στοιχείων του χώρου μας. Με βάση αυτά η κύρια ανησυχία του ανθρώπου στην εποχή μας είναι η πιο ορθολογική εκμετάλλευση του χώρου που του δίνεται. Στην εξέλιξη αυτής της αντιμετώπισης σημαντικό ρόλο έπαιξαν η μελέτη της μεσαιωνικής περιόδου και των θεωριών του Γαλιλαίου. Επίσης ο Foucault αναφέρει ότι ο χώρος στην σύγχρονη εποχή δεν είναι πλήρως βεβηλωμένος απλά αποτελείται από κάποιες αντιδράσεις που είναι απαραβίαστες. Αυτές οι αντιδράσεις και οι αναλλοίωτες σχέσεις στο χώρο απεικονίζουν τόπους μέσα στους οποίους ζούμε. Αυτοί είναι ετερογενείς τόποι που δεν είναι άδειοι αλλά εκτενώς εμπλουτισμένοι με ποσότητες. Τέλος ο Foucault αναλύει περιοχές που χαρακτηρίζονται από σύνδεση και συγχρόνως αντικρούονται με άλλες θέσεις. Δύο βασικές κατηγορίες είναι οι ουτοπίες και ετεροτοπίες. Ουτοπία: Πρόκειται για ένα τόπο χωρίς πραγματικό χώρο που δημιουργείται σε μια ιδανική μη υπάρχουσα κοινωνία. Ετεροτοπία : Ο Foucault ονομάζει έτσι τις πραγματικές περιοχές που υπάρχουν και είναι εντελώς διαφορετικές από όλες τις θέσεις που αντανακλούν και κάνουν λόγο για αυτές. Για να γίνει πιο κατανοητό αναφέρει ότι ο καθρέφτης λειτουργεί με τον ίδιο ακριβώς τρόπο. Ο καθρέφτης ορίζει χώρο χωρίς στην ουσία να του «ανήκει» και ασκεί επίδραση στον άνθρωπο που εξαρτάται από την θέση του σε σχέση με αυτόν. Έτσι η σχέση που προσδίδεται με το κοίταγμα στον καθρέφτη είναι πραγματική εφόσον αυτό που βλέπουμε εκείνη τη στιγμή είναι αληθινό, αλλά αντιθέτως είναι και μη πραγματικό αφού δεν μπορεί να προκύψει ουσιαστική σχέση μεταξύ των δυο χώρων. Σύμφωνα με τον Foucault υπάρχουν κάποιες αρχές που διαχωρίζουν τις ετεροτοπίες μεταξύ τους. Πρώτη αρχή είναι ο διαχωρισμός σε ετεροτοπίες κρίσης και απόκλισης. Οι ετεροτοπίες κρίσης αναφέρονται κυρίως σε παλαιότερες εποχές και στις μέρες μας έχουν σχεδόν εξαλειφθεί. Πρόκειται για μέρη που παραδίνονται σε άτομα που βρίσκονται σε μια κατάσταση κρίσης (π.χ. οι ηλικιωμένοι, οι έφηβοι, οι έγκυες κ.ά.). Στη σύγχρονη εποχή αυτές έχουν αντικατασταθεί από τις ετεροτοπίες απόκλισης που είναι τόποι όπου οδηγούνται άτομα με αποκλίνουσα συμπεριφορά. Τέτοια μέρη θεωρούνται τα γηροκομεία, τα ψυχιατρικά νοσοκομεία και οι φυλακές. Η δεύτερη αρχή της περιγραφής των ετεροτροπιών είναι ότι μια κοινωνία, καθώς η ιστορία της ξετυλίγει, μπορεί να κάνει μια υπάρχουσα λειτουργία ετεροτοπίας με πολύ διαφορετικό τρόπο οπότε και η ετεροτοπία έχει μια ή κάποια άλλη λειτουργία. Ως παράδειγμα για καλύτερη κατανόηση ο Foucault αναφέρει πώς η αλλαγή στον τρόπο σκέψης των ανθρώπων τους τελευταίους τρεις αιώνες άλλαξε ολοκληρωτικά τον σχεδιασμό των νεκροταφείων. Η τρίτη αρχή είναι η ικανότητα της ετεροτοπίας να αντιπαραθέτει σε ένα μεμονωμένο υπαρκτό χώρο πολλά ασυμβίβαστα μεταξύ τους μέρη. Ίσως το παλαιότερο παράδειγμα τέτοιων αντιφατικών μερών παρατηρείται στους κήπους. Τέταρτη αρχή θεωρείται σύμφωνα με τον Foucault ο διαχωρισμός μεταξύ ετεροτοπιών επ’ αόριστου χρόνου και προσωρινές ετεροτοπίες . Αυτός γίνεται στην βάση ότι οι ετεροτοπίες συνδέονται συνήθως με κομμάτια του χρόνου δημιουργώντας ετεροχρονία. Οι ετεροτοπίες επ’ αόριστου συσσωρευμένου χρόνου, όπως μουσεία και βιβλιοθήκες, λειτουργούν στην λογική του αμετακίνητου χρονικά μέρους που είναι απαρτισμένο από μια ασταμάτητη και αόριστη συσσώρευση χρόνου. Σε πλήρη αντίθεση οι προσωρινές ετεροτοπίες αφορούν χώρους εκθέσεων που χρησιμοποιούνται σε διαφορετικούς χρόνους και με διαφορετική χρήση. Η πέμπτη αρχή κατά τον Foucault είναι ότι η ετεροτοπία δεν είναι πλήρως προσβάσιμη αλλά προϋποθέτει ένα σύστημα ανοιχτού και κλειστού που αντίστοιχα δημιουργεί διαπερατότητα και απομονώνει। Υπάρχουν περιπτώσεις όπως οι φυλακές όπου οι σχέσεις αυτές είναι πολύ εμφανείς. Σε άλλες περιπτώσεις που ίσως ο σχεδιασμός φαίνεται να αποβλέπει σε δημόσιους χώρους, ο αποκλεισμός από κάποιους χώρους γίνεται με κινήσεις στον χώρο. Η έκτη αρχή και το τελευταίο γνώρισμα της περιγραφής των ετεροτοπιών αφορά την ύπαρξη λειτουργίας σε σχέση με όλο το περιβάλλον που παραμένει. Αυτή η λειτουργία αναπτύσσεται είτε με σκοπό να δημιουργήσει μια περιοχή ψευδαίσθησης που αποκαλύπτει κάθε υπαρκτή περιοχή, είτε με σκοπό την δημιουργία χώρου διαφοροποιημένου από το τι υπάρχει, ενός επιμελημένου και τέλειου χώρου. Σε αυτήν την λογική πραγματοποιήθηκαν και οι αποικιακές εξαπλώσεις με τη χρήση του πλοίου που θεωρείται κατά τον Foucault η κατ’ εξοχήν ετεροτοπία αφού αποτελεί χώρο που κινείται συνεχώς σε έναν άλλο χώρο.