Κασιμάτη Έφη

Michel Foucault. Of Other Spaces, Heterotopias

Στο τέλος της δεκαετίας του ‘60 έκαναν την εμφάνισή τους μια σειρά από θεωρίες, όπως ο μετα-μαρξισμός, ο μετα-στρουκτουραλισμός, η μετα-ιστορία, το μετα-μοντέρνο, οι οποίες επεδίωξαν να δώσουν νέες ερμηνείες για τη νέα κατάσταση. Τα θεμέλια αυτής της νέας προσέγγισης βρίσκονται στη λεγόμενη «μετα-μοντέρνα κρίση». Ο μοντερνισμός κατορθώνει να διατηρήσει τη συνοχή του χάρη σε έναν “ιμπεριαλισμό” της λογικότητας και μια ιδεολογία της προόδου, της τεχνικής και της καθολικότητας. H διάλυση αυτού του ενοποιητικού στοιχείου οδηγεί στη “μετα-μοντέρνα κρίση» και ανοίγει το δρόμο σε ένα γλωσσικά προσδιορισμένο “λόγο”. Στην σφαίρα της μετανεωτερικότητας όλα επιτρέπονται. Πέφτουν τα τείχη μεταξύ του παλαιού και του νέου. Έτσι, φωτίζεται μια μελαγχολική αλλά και εξαιρετικά δημιουργική πλευρά της μεταμοντέρνας κουλτούρας. Η αρχιτεκτονική πλέον λειτουργεί ως γλώσσα, ως φορέας νοήματος, καθώς η επιθυμία για ύπαρξη αντικαθίσταται από την επιθυμία για πληροφορία.

Ο Michael Foucault αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους φιλοσόφους που κάνει κεντρικό θέμα του τον χώρο στη διασύνδεσή του με την εξουσία. Ο σχετικισμός του Foucault αμφισβητεί την ύπαρξη ηθικών αξιών και τις θεωρεί συμβάσεις και κοινωνικές κατασκευές. Αναπτύσσει την προσωπική του προσέγγιση πάνω στις εξουσιαστικές δομές και την ιστορία. Το υποκείμενο πλέον δεν βρίσκεται στο επίκεντρο του κόσμου, αυτόνομο και ελεύθερο να πράξει, αλλά είναι ετεροκαθορισμένο, έρμαιο τόσο του εαυτού του όσο και του κοινωνικού του περίγυρου. Επισημαίνει πως η φυσική θέση ενός πράγματος δεν είναι παρά ένα σημείο στην αέναη κίνηση του και πως υπάρχουν μόνο αμοιβαίες σχέσεις και τα αιώνια κενά μεταξύ των προθέσεων στη σχέση της μιας με την άλλη. Απορρίπτοντας το προκαθορισμένα καθολικό και δίνοντας έμφαση στην ετερογένεια συγκεκριμένων καταστάσεων, ο Foucault υποστηρίζει ότι δεν υπάρχει μία και θεμελιώδης αρχή εξουσίας που κυριαρχεί. Η εξουσία αναλύεται ως κάτι που κυκλοφορεί και λειτουργεί αλυσιδωτά. Ασκείται σε δίκτυο και στο δίκτυο αυτό, τα άτομα δεν κυκλοφορούν απλώς, αλλά μονίμως υφίστανται και την ίδια στιγμή ασκούν την εξουσία. Η προβληματική του Γάλλου διανοητή μπορεί να συνοψισθεί σε ένα και μόνο ερώτημα: «Πώς, δηλ. και με ποιές διεργασίες δημιουργήθηκαν οι δυνατότητες για να καταστεί ο άνθρωπος των δυτικών κοινωνιών υπο-κείμενο εξουσίας και αντικείμενο γνώσης»(Ν.Κουράκης).

Συγκεκριμένα στο κείμενό του «Περί αλλοτινών χώρων- Ετεροτοπίες» ο Foucault κάνει εκτενή αναφορά σε χώρους που συνδέονται με άλλους, δημιουργώντας ένα μωσαϊκό σχέσεων το οποίο αντανακλούν. Μέσα από μια ιστορική καταγραφή περί αντίληψης του χώρου στη Δυτική κουλτούρα, περιγράφει τη μετάβαση από το αυστηρό κανινικοποιημένο σύστημα και την αφαιρετική λογική της μοντέρνας σκέψης στις ευέλικτες δικτυακές χωρικές σχέσεις. Στο σημείο αυτό, εισάγει τον αναγνώστη στις Ετεροτοπίες περιγράφοντάς τες ως μη-ουτοπικούς, πραγματικούς τόπους που διαμορφώνονται μέσα σε κάθε κοινωνία, οι οποίοι έχουν καθορισμένη κοινωνική λειτουργία και χαρακτηρίζονται από ένα συγκεκριμένο σύστημα πρόσβασης. Όπως υποστηρίζει, «υπάρχουν είδη τόπων που βρίσκονται έξω από όλους τους τόπους, ακόμη και αν δεν είναι εύκολο να προσδιοριστεί η τοποθεσία τους. Επειδή οι τόποι αυτοί είναι τελείως διαφορετικοί από όλες τις άλλες θέσεις τις οποίες αντανακλούν και στις οποίες αναφέρονται, θα τους αποκαλώ, σε αντίθεση με τις ουτοπίες, ετεροτοπίες». Αν φανταστεί λοιπόν κανείς τον πραγματικό χώρο, υπάρχουν και «άλλοι» χώροι, είτε είναι ουτοπίες είτε ετεροτοπίες. Κι ενώ οι ουτοπίες αναφέρονται σε έναν μη πραγματικό χώρο κτίζοντας τις υποσχέσεις ενός παραδείσου, οι ετεροτοπίες δεν είναι ανύπαρκτες. Είναι χώροι που συνιστούν «ένα είδος αντιδιάταξης, ένα είδος υλοποιημένης ουτοπίας, στην οποία όλες οι υλοποιημένες χωρικές διατάξεις ταυτόχρονα αναπαρίστανται, αμφισβητούνται και ανατρέπονται».

Είναι, ωστόσο, σταθερά τα χαρακτηριστικά της ετεροτοπίας; Κάποιοι χώροι συνιστούν ετεροτοπία από την ίδια την καταστατική τους δημιουργία; Εδώ ίσως ο Foucault μοιάζει να μη δίνει μια ξεκάθαρη απάντηση. Οι ετεροτοπίες φαίνεται να βγαίνουν τόσο από την τάξη του χώρου όσο και από την τάξη του χρόνου. Πρόκειται για μεταβατικούς τόπους, σαν να αποτελούν τον ενδιάμεσο σταθμό επεξεργασίας νέων κοινωνικών εμπειριών και σχέσεων. "Τέτοιους ετεροτοπικούς χώρους και χρόνους πρέπει να αναζητά κανείς όχι γιατί εκεί υλοποιείται εν σπέρματι ένα επαναστατικό μέλλον, αλλά γιατί εκεί μπορεί και να υλοποιείται ένα επαναστατικό μέλλον, καθώς ως χώροι μεταβατικών εμπειριών περιέχουν σε σπόρο την πιθανότητα της εκτροπής." Ακόμη, αυτό που έχει ενδιαφέρον, είναι το στοιχείο της αντίφασης που ενυπάρχει. Πιο συγκεκριμένα, οι ετεροτοπίες φαίνεται να αποτελούν χώρους ελευθερίας -ως χώροι διαφορετικοί έξω από ένα κανονικοποιημένο πλαίσιο- και ταυτόχρονα ανελευθερίας -ως χώροι παραδειγματικού εγκλεισμού και απομόνωσης-.