ΑΝΝΑ ΣΕΡΑΣΙΔΟΥ

The Politics of the Envelope - A Political Critique of Materialism

Alejandro Zaera Polo

Σύμφωνα με τον Alejandro Zaera Polo η αρχιτεκτονική δεν αποτελεί απλά μια επιστήμη που κατασκευάζει κτίρια σύμφωνα με τους φυσικούς νόμους, τις κλιματικές απαιτήσεις και τις στατικές ανάγκες. Αποτελεί μια ενσάρκωση πολιτικών αλλά και κοινωνικών εννοιών. Η αρχιτεκτονική καθορίζεται από πολλούς παράγοντες, όπως η παγκόσμια οικονομία, οι περιβαλλοντικές πολιτικές, η καπιταλιστική ανάπτυξη των κοινωνιών, η εξέλιξη της τεχνολογίας. Οι αρχιτέκτονες ήταν αρχικά οραματιστές. Κάτι τέτοιο δε συμβαίνει πια ή συμβαίνει σε πολύ μικρότερο βαθμό, σύμφωνα με το συγγραφέα. Τους έχουν επηρεάσει οι ραγδαίες εξελίξεις σε όλους τους τομείς της ζωής και δεν αναζητούν πια ουτοπίες και την αναπαράσταση και κατασκευή κάτι ιδανικού. Το έργο τους είναι ένα πολιτικό και κοινωνικό μίγμα ανάλογα με τις συνθήκες οι οποίες επικρατούν γύρω τους.

Ο Polo προσπαθεί να δείξει ότι η αρχιτεκτονική συνδέεται άμεσα με την πολιτική σκέψη και άρα περνά άμεσα και έμμεσα μηνύματα στους πολίτες. Σημειώνει για παράδειγμα ότι ένα κεντρικό και συμμετρικό σχέδιο τονίζει τη σταθερότητα ενώ οι δαιδαλώδεις σχέσεις των χώρων δείχνουν ανεξαρτησία από τους τύπους και την κεντρική δομή. Δίνει ιδιαίτερη έμφαση στο κέλυφος του κτιρίου, αφού αποτελεί το κατ εξοχήν όριο ανάμεσα στον δημόσιο και ιδιωτικό χώρο και το κυρίαρχο στοιχείο για την έκφραση ιδεών. Παρουσιάζεται η εξέλιξη του κελύφους, που από μια κυρίαρχη διακοσμημένη επιφάνεια, ένα σύμβολο, ανεξάρτητο από το υπόλοιπο κτίριο, που επικρατούσε στην κλασική αρχιτεκτονική, αρχίζει με το μοντέρνο κίνημα να ενσωματώνεται στον ευρύτερο σχεδιασμό και να αντικατοπτρίζει το σκοπό και την οργάνωση του κτιρίου. Επικρατεί έτσι ένας δυναμισμός και ακολουθεί δηλαδή η μορφή τη λειτουργία. Ώσπου με το μεταμοντέρνο να αποτελέσει το κέλυφος στοιχείο προβολής με την ποικιλομορφία του και την κατάργηση της ομοιογένειάς του και να αναδεικνύει την πολυπολιτισμικότητα της κοινωνίας. Για τη σύγχρονη αρχιτεκτονική το κέλυφος αποτελεί ένα ουσιαστικό πεδίο δημιουργίας και εκτενούς μελέτης της διαφάνειας, της διαπερατότητας, της μόνωσης, του αερισμού και της σκίασής του, αφού αυτό είναι υπεύθυνο για την διατήρηση της ομοιόστασης του κτιρίου. Τονίζει μάλιστα ότι το κέλυφος είναι αυτό που αποδίδει κυρίως την πολιτική σκέψη που υπάρχει σε κάθε κτίριο με βάση τη μορφή του και καθορίζει 4 τύπους κελυφών που κυριαρχούν στην εποχή μας:

Α)Το επίπεδο-οριζόντιο κέλυφος στο οποίο κυριαρχεί η οριζόντια διάσταση κατά πολύ έναντι της κατακόρυφης και χρησιμοποιείται σε αεροδρόμια, βιομηχανικά κτίρια, σταθμούς κ.α. Σε αυτό τον τύπο κελύφους δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στην οργάνωση των υλικών του, τον εξαερισμό, το φωτισμό, τη σχέση οροφής-δαπέδου και ιδίως τη σύνδεση του δημόσιου με τον εσωτερικό χώρο, που ενισχύεται, αφού μπορεί να πραγματοποιηθεί από πολλά σημεία. Σημειώνει μάλιστα την αντιπαράθεση που υπάρχει ανάμεσα σε αυτούς που θέλουν να εκμεταλλευτούν τον μεγαλύτερο δυνατόν χώρο, δημιουργώντας έτσι εμπόδια στη σύνδεση με τον υπόλοιπο αστικό ιστό, και στους πολεοδόμους που θέλουν να κρατήσουν τη μεγαλύτερη διαπερατότητα στα συγκροτήματα, συνδέοντας το κτίριο με το περιβάλλον του.

Β)Το σφαιρικό κέλυφος, όπου επικρατεί η μικρότερη αναλογία επιφάνειας-όγκου. Προσφέρει μια εύκαμπτη διάρθρωση του όγκου και ευρύτερες δυνατότητες οργάνωσης του εσωτερικού χώρου, αφού εξασφαλίζει μεγαλύτερη εγγύτητα κάθε χώρου τόσο με τον περιβάλλοντα χώρο του κτιρίου όσο και με τους υπόλοιπους εσωτερικούς χώρους. Επιπλέον δεν υπάρχει τόσο εμφανής διάκριση οροφής και τοίχων με αρθρώσεις και γωνίες, αλλά επικρατεί μια πλαστικότητα στις μορφές. Ιδίως με το μοντέρνο, τον εξπρεσιονισμό και το De Stijl επικρατεί η πλήρης διαφάνεια και η ρευστότητα. Το κτίριο δε χωρίζεται με άκαμπτους τοίχους, που αποτελούσαν ένα σύμβολο του κοινωνικού καπιταλισμού, αποκαλύπτεται μάλιστα και ο φέρων οργανισμός του. Στο τέλος της δεκαετίας του ’60 όμως, με την κατάρρευση του μοντέρνου και την επικράτηση του μεταμοντέρνου, επαναφέρεται η σημασία του κελύφους σαν ένας κυρίαρχος αντιπροσωπευτικός μηχανισμός. Δημιουργούνται πλαστικές μορφές αποξενωμένες από τον περιβάλλοντα χώρο τους. Δίνεται έτσι έμφαση στον ατομισμό και την κοινωνική προβολή μέσω του κτιρίου και επικρατεί μια αδιαφορία για τα ουτοπικά κτίρια και πόλεις του 1920.

Γ) Το επίπεδο-κάθετο κέλυφος όπου κυριαρχούν η διάσταση του ύψους και του πλάτους κατά πολύ σε σχέση με το βάθος. Ο τύπος αυτός κελύφους κυριαρχεί στο μεγαλύτερο μέρος των σύγχρονων αστικών κέντρων, δίνεται έτσι έμφαση στη σωστή διάταξη των κτιρίων ιδίως σε ό,τι αφορά τον προσανατολισμό τους, ώστε να μην εμποδίζει το ένα το άλλο.

Δ) Το κατακόρυφο κέλυφος, όπου επικρατεί η κατακόρυφη διάσταση. Στην εξέλιξη αυτού του τύπου κελύφους διαδραματίζει κυρίαρχο ρόλο η εξέλιξη της τεχνολογίας και των υλικών. Τέτοιου τύπου κελύφη επιδρούν καταλυτικά τόσο στους χώρους που περικλείουν όσο και στο εξωτερικό τους περιβάλλον, αφού επηρεάζουν σημαντικά ιδίως τις συνθήκες αερισμού και ηλιασμού. Αποτελούν μια δήλωση αστικής εξουσίας και κύρους και συμβάλουν στην πύκνωση των αστικών κέντρων, αποτελώντας έτσι στις μέρες μας ένα πεδίο μάχης για τις επιχειρήσεις με διεθνή εμβέλεια.

David Harvey: The space as Keyword

Ο David Harvey είναι ένας σημαντικός θεωρητικός μαρξιστής της γενιάς του. Στο βιβλίο του αυτό προβάλει μια κριτική θεώρηση της γεωγραφίας και γενικά της έννοιας του χώρου. Υποστηρίζει ότι η συστηματική και αντικειμενική αναπαράσταση του κόσμου και οι γεωγραφικές πληροφορίες δεν πρέπει να υποβιβάζονται μόνο στην απλή χαρτογράφηση. Τονίζει ότι θα πρέπει να δημιουργηθεί μια νέα γεωγραφία που θα στηρίζεται στον άμεσο συσχετισμό του χώρου με το χρόνο και τη ζωή του ανθρώπου, γι αυτό υποστηρίζει την αμεσότερη σύνδεση της γεωγραφίας με όλες τις άλλες επιστήμες και ιδίως με την ιστορία. Ο συγγραφέας (έχοντας μελετήσει το έργο του Marx) σημειώνει την αξία της διάλυσης του καπιταλισμού και της άστατης παραγωγής χώρου. Περιγράφει τον καπιταλισμό με τις έννοιες επιστήμη, συστηματικότητα, χώρος και μεταμόρφωση. Με τις δύο πρώτες περιγράφει τους μηχανισμούς του καπιταλισμού για τη συσσώρευση πλούτου, ενώ με τις δύο επόμενες εντοπίζει τη γεωγραφία του καπιταλισμού που ενσωματώνεται σε χαοτικούς χώρους. Το 17^ο αι. επικρατούσε ένας απόλυτος χώρος. Με την πάροδο του χρόνου τον 20^ο αι. με το μοντέρνο κίνημα και το μεταμοντέρνο στη συνέχεια εμφανίζεται ο σχετικός χώρος και μια ορθολογική οργάνωση του δημόσιου χώρου, έχοντας σαν βάση το οικονομικό κέντρο της πόλης. Ο καπιταλισμός επιτάχυνε τους ρυθμούς της ζωής και οδήγησε στο να ξεπεραστούν χωρικά όρια. Υπάρχουν όμως φαινόμενα δημιουργικής καταστροφής, δηλαδή κρίσεις στην καπιταλιστική κοινωνία. Εισάγει έτσι ο συγγραφέας της έννοια της συμπίεσης χώρου και χρόνου σαν μια διαδικασία που θα αλλάξει τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο, επιμένοντας στην ιδέα ότι η αποδοτικότητα των χωρικών πρακτικών εξαρτάται άμεσα από την κοινωνική ζωή στην οποία προκύπτουν.

Brubo Lutz (on David Le Breton): The body: its uses and representations in the modernity

Ο Brubo Lutz περιγράφει τις απόψεις του κοινωνιολόγου-ανθρωπολόγου David Le Breton για την αντίληψη των σύγχρονων κοινωνιών για το σώμα και προσεγγίζει τα “προβλήματα” σχετικά με τη συμβολική κατασκευή του. Το σώμα αποτελεί ουσιαστικά ένα όριο, η έννοια του οποίου άρχισε να εμφανίζεται με την επικράτηση των βιομηχανικών κοινωνιών, τον καπιταλισμό και την αποικιοκρατία. Αρχικά οι άνθρωποι δεν θεωρούσαν ότι το σώμα έχει δικά του χαρακτηριστικά, ή δεν δίνονταν ιδιαίτερη σημασία σε αυτά, αλλά πίστευαν ότι απλά υποστήριζε το πνεύμα και ότι δεν υπήρχε διαφοροποίησή του από το φυσικό περιβάλλον. Με την πάροδο του χρόνου όμως και την εμφάνιση της βιομηχανικής κοινωνίας το σώμα αρχίζει να θεωρείται μια αυτόνομη μονάδα. Εξατομικεύεται ο άνθρωπος, είναι μεν ένα ζώο της φύσης, αλλά που όμως διαθέτει τον λόγο που τον διαχωρίζει από αυτήν. Το σώμα αρχίζει μάλιστα να θεωρείται ένα μηχάνημα, παύει να είναι ιερό και απαραβίαστο, αλλά ξεκινά η συστηματική μελέτη του. Έτσι αναπτύσσονται σταδιακά η ανατομία και η ιατρική μέσα από την παρατήρηση και την απόκτηση γνώσεων για τις λειτουργίες του σώματος. Αρχίζουν να κατανοούνται οι διάφορες ασθένειες και η ανάγκη εύρεσης θεραπείας, τονίζεται όμως και η σημασία της πρόληψης άρα και της υγιεινής και της φροντίδας του σώματος. Η εξέλιξη της τεχνολογίας συμβάλλει ουσιαστικά στην καλύτερη κατανόηση του σώματος, βελτιώνοντας τόσο τις γνώσεις μας γι αυτό όσο και τη δυνατότητα θεραπείας του. Στις σύγχρονες κοινωνίες μάλιστα επικρατεί μια εξιδανίκευση του νέου και αθλητικού σώματος, ως φορέα υγείας και ζωντάνιας. Ταυτόχρονα όμως οι συνθήκες ζωής και ο μοντέρνος σχεδιασμός των πόλεων οδηγούν στην εντελώς αντίθετη κατεύθυνση της ανορεξίας ή της παχυσαρκίας, μειώνουν την ικανότητα των αισθήσεων και περιορίζουν τις ελευθερίες των πολιτών.

Michel Foucault. Of Other Spaces (1967), Heterotopias

Κατά το 19^ο αι. υπήρχε μια εμμονή με την ιστορία και κάθετι παλιό. Τώρα ο κόσμος συνεχώς εξελίσσεται, κυριαρχεί όχι τόσο η ιστορία και ο χρόνος αλλά ο χώρος, που δεν είναι όμως καινούριος, έχει ιστορία. Υπάρχει δηλαδή σύνδεση χώρου και χρόνου.

Με την πάροδο του χρόνου εμφανίζονται πολλά είδη χώρων (ιεροί, προστατευμένοι και υπαίθριοι, αστικοί). Ο Γαλιλαίος εισάγει την γνώση του ότι ο χώρος είναι άπειρος και ότι κάθε σώμα βρίσκεται διαρκώς σε κίνηση(ακόμη και η ισορροπία είναι μια παύση της κίνησης). Κάθε τοποθεσία, κάθε χώρος ορίζεται από σχέσεις εγγύτητας σημείων και στοιχείων. Στην εποχή μας παρά την απεραντοσύνη που έχουμε ανακαλύψει υπάρχουν ακόμη σχέσεις, αρχές και όρια (που κανείς δεν τολμά να καταρρίψει), π.χ. η έννοιες του δημόσιου και ιδιωτικού χώρου, του οικογενειακού και κοινωνικού χώρου.

Δε ζούμε σε έναν άδειο ούτε σε έναν ομογενή χώρο. Δεν υπάρχει μόνο ο χώρος που αντιλαμβανόμαστε, ο χώρος που ζούμε, αλλά και ο χώρος των ονείρων, της φαντασίας, χώροι, που είτε καθορίζονται είτε όχι, υπάρχουν. Και όλοι αυτοί οι χώροι αποτελούνται από ένα σύνολο σχέσεων. Κάποιοι αλληλοεξαρτώνται και αλληλοεπηρεάζονται, κάποιοι άλλοι όχι. Υπάρχουν όμως και 2 κατηγορίες χώρων που συνδέονται με όλους τους άλλους: οι ουτοπίες (utopias) και οι ετεροτοπίες (heterotopias).Οι ουτοπίες δεν είναι πραγματικοί χώροι, αλλά μια εξιδανικευμένη εικόνα της κοινωνίας. Εμφανίζονται σε όλους τους πολιτισμούς και αποτελούν σημεία αναφοράς για όλες τις σχέσεις, τις δομές και τους χώρους. Οι ετεροτοπίες έχουν ποικίλες μορφές σε κάθε πολιτισμό και είναι ιεροί και απαγορευμένοι χώροι για άτομα σε δυσμενή θέση σε σχέση με το υπόλοιπο κοινωνικό σύνολο(π.χ. ορφανά) είτε για άτομα με αποκλίνουσα συμπεριφορά (π.χ. ψυχιατρικά νοσοκομεία, φυλακές). Υπάρχουν ετεροτοπίες που αλλάζουν με την πάροδο του χρόνου, άλλες που χρησιμεύουν για συσσώρευση γνώσης με την πάροδο του χρόνου, όπως οι βιβλιοθήκες και τα μουσεία, και άλλες που αναδεικνύουν το εφήμερο, όπως οι χώροι περιοδικών εκθέσεων. Εμφανίζονται ετεροτοπίες με συγκεκριμένες λειτουργίες, χώροι που είναι εξιδανικευμένοι, σε αντίθεση με την πραγματική ζωή, και άλλοι που δημιουργούν την ψευδαίσθηση ότι αντικατοπτρίζουν κάθε πραγματικό χώρο, πάντα όμως προαπαιτείται η ύπαρξη ενός συστήματος που απομονώνει τους ανθρώπους και δεν επιτρέπει την ελεύθερη προσπέλαση.