Φωτεινή Πιττόγλου

Michel Foucault, Of other spaces (1967), Heterotopias.’

Στο κείμενό του, ‘Of other spaces (1967), Heterotopias.’, o Michel Foucault αναφέρεται στον χώρο. Πιο συγκεκριμένα αναφέρεται σε δύο τύπους χώρων οι οποίοι συνδέονται με τους υπόλοιπους με τέτοιο τρόπο, ώστε να έρχονται σε αντίθεση με αυτούς, τις ουτοπίες και τις ετεροτοπίες.

Σύμφωνα με τον Foucault, η σύγχρονή του εποχή ήταν πάνω από όλα εποχή του χώρου ακόμα, είναι η εποχή του κοντά και του μακριά, η εποχή του ‘side by side’, η εποχή του διασκορπισμένου. Παρ’ όλο που το ζήτημα του χώρου αποτελούσε το κεντρικό θέμα των συζητήσεων δεν αποτελεί καινοτομία της εποχής του, καθώς εμφανίζεται στην ιστορία της Δύσης, μιας και από τον Μεσαίωνα υπήρχαν ιεραρχημένα σύνολα χώρων, όπως ιεροί και μη χώροι, εκτεθειμένοι χώροι. Επίσης, μετά την ανακάλυψη του Γαλιλαίου, την περιστροφή της Γης γύρω από τον ήλιο, η έννοια του χώρου πήρε άλλη σημασία, του άπειρα ανοιχτού χώρου. Έτσι, και στην σύγχρονη εποχή του συγγραφέα η ‘θέση’ αντικαταστάθηκε από την ‘τοποθεσία’, που καθορίζεται από σχέσεις εγγύτητας ανάμεσα σε σημεία και στοιχεία.

Στη συνέχεια, σχολιάζει κάποια χαρακτηριστικά του χώρου. Αρχικά, αναφέρει ότι η ζωή μας κυριαρχείται ακόμα, από ορισμένες αντιθέσεις που αποτελούν δεδομένα της σύγχρονης ζωής και έχουν παγιωθεί από την ύπαρξη της έννοιας του ιερού, όπως είναι ο δημόσιος και ιδιωτικός χώρος, ο οικογενειακός και κοινωνικός χώρος, ο χώρος της χαλάρωσης και ο χώρος της δουλειάς. Επίσης, ο χώρος, σύμφωνα με τον Bachelard δεν είναι ομοιογενής και άδειος, αλλά είναι εμποτισμένος με ποιότητες και έχει στοιχεία μη πραγματικά. Συνεπώς, δεν ζούμε σε ένα είδος κενού, αλλά σε ένα σύνολο σχέσεων που δημιουργεί τοποθεσίες και κατ’ επέκταση σε έναν ετερογενή χώρο.

Ο πρώτος εκ των δύο τύπων χώρων είναι οι ουτοπίες. Οι ουτοπίες δεν είναι πραγματικές τοποθεσίες, αλλά έχουν άμεση σχέση με πραγματικούς χώρους της κοινωνίας, την οποία παρουσιάζουν στην εξιδανικευμένη μορφή της ή με αντεστραμμένους όρους. Ο δεύτερος τύπος είναι οι ετεροτοπίες, οι οποίες είναι πραγματικοί χώροι, αλλά με τα χαρακτηριστικά των ουτοπιών, το οποίο και εξηγεί ο συγγραφέας με το παράδειγμα του καθρέφτη. Ο καθρέφτης κάνει τον χώρο που βλέπουμε μέσα από αυτόν πραγματικό, αλλά ταυτόχρονα και εικονικό μιας και ανοίγεται πίσω από μια επίπεδη επιφάνεια.

Ακόμα, ο συγγραφέας παρουσιάζει κάποιες αρχές αυτού του τύπου που καταγράφονται παρακάτω. Η πρώτη αρχή είναι ότι υπάρχουν ετεροτοπίες σε όλους τους πολιτισμούς και δεν υπάρχει μια παγκόσμια μορφή για αυτούς. Η επόμενη αρχή είναι ότι η κοινωνία κατά την διάρκεια της ιστορίας της μπορεί να δώσει σε κάποια υπάρχουσα ετεροτοπία διαφορετικές λειτουργίες και το εξηγεί αναφέροντας το παράδειγμα του νεκροταφείου το οποίο αλλάζει σημασία με το πέρασμα του χρόνου. Τρίτη αρχή είναι η ικανότητα των ετεροτοπιών να περιέχουν μέσα σε έναν μόνο πραγματικό χώρο περισσότερους ασυμβίβαστους χώρους, όπως γίνεται στο θέατρο, στον κινηματογράφο, στον κήπο. Σύμφωνα με την τέταρτη αρχή, οι ετεροτοπίες χαρακτηρίζονται από ετεροχρονίες, δηλαδή την απομάκρυνση από τον πραγματικό χρόνο, όπως συμβαίνει στο νεκροταφείο. Ακόμα, η είσοδος σε τέτοιους χώρους δεν είναι ελεύθερη, αλλά ούτε και υποχρεωτική, γίνεται, όμως, με ειδική άδεια και πρέπει ο επισκέπτης να συμπεριφέρεται με συγκεκριμένο τρόπο. Η έκτη και τελευταία αρχή είναι η λειτουργία που έχουν οι ετεροτοπίες να σχετίζεται με όλο τον υπόλοιπο χώρο, είτε δημιουργώντας ένα χώρο παραίσθησης είτε ένα πραγματικό αλλά εξιδανικευμένο χώρο.

Bruno Lutz, ‘The body: its uses and representations in the modernity’

Ο Bruno Lutz στο κείμενο του, ‘The body: its uses and representations in the modernity’, κάνει αναφορά στις απόψεις του ανθρωπολόγου David Le Breton. O David Le Breton αναφέρει ότι το σώμα ως εφεύρεση των βιομηχανικών κοινωνιών και η καθολικοποίησή του είναι αποτέλεσμα της επιβολής τους μέσω της επέκτασης του καπιταλισμού και της αποικιοκρατίας. Ακόμα, ο συγγραφέας σημειώνει ότι η λογική κάνει τον άνθρωπο ικανό να αποσπάται από τις φυσικές του ικανότητες και τα πάθη του διαχωρίζοντας την προσωπικότητά του από το σώμα του. Ο Descartes ήταν αυτός που υποβίβασε το σώμα σε μηχανή, ρολόι, και η καρτεσιανή λογική αυτή που διαχώρισε τον άνθρωπο σε ψυχή και σώμα. Έτσι, το σώμα μετατράπηκε σε οργανική μονάδα που θα έπρεπε να μελετηθεί, να κατανοηθεί και να εξηγηθεί. Στη συνέχεια, η βιοιατρική οδήγησε στην αντίληψη ότι η αρρώστια είναι κάτι κακό που πρέπει να αποβληθεί από τον οργανισμό με ιατρική συνταγή και για να διατηρηθεί ο άνθρωπος «καθαρός» θα έπρεπε να φροντίζει το σώμα του και περεταίρω την υπόλοιπη κοινωνία. Επίσης, ο David Le Breton υποστηρίζει ότι ο δυτικός πολιτισμός βασίζεται στην «κατάργηση» του σώματος και ότι ο φόβος για τις ασθένειες είναι ένα μανιφέστο για το φόβο του ξένου σώματος. Ο ίδιος αναφέρει ότι μέσω των τεχνολογικών επιτευγμάτων το ανθρώπινο σώμα έγινε διαφανές και πολλές λειτουργίες του έγιναν ορατές μέσω μηχανημάτων. Σήμερα το σώμα ακολουθεί αισθητικές στρατηγικές που αποτυπώνονται στα μοντέλα των διαφημίσεων και για να διατηρηθεί η ζωντάνια του χρειάζεται φροντίδα και εξάσκηση. Η εξέλιξη των πόλεων μέχρι σήμερα έχει επιπλέον επηρεάσει τις αισθήσεις του ανθρώπου, αφού πλέον δεν αντιλαμβάνεται με τα διάφορα ερεθίσματα του περιβάλλοντός του, με αποτέλεσμα να μειώνονται οι ανάγκες του σώματος και να παίρνει τη μορφή της απλής ύπαρξης χωρίς ιστορία, χωρίς ποιότητα. Συνεπώς, το σώμα μετατράπηκε σε εικόνα της κοινωνίας και οδηγήθηκε στην ομογενοποίηση της εμφάνισής του. Ο Bruno Lutz ολοκληρώνει λέγοντας ότι η αναζήτηση για την ευτυχία προσφέρει αμέτρητα μονοπάτια για αυτούς που θέλουν να ζήσουν σύμφωνα με τη μόδα καθώς και για αυτούς που θέλουν να ξαναβρούν τον εαυτό τους και να επιστρέψουν στην αρχέγονη μονάδα του σώματος και του πνεύματος.