Γιώργος Χουσέν

Alejandro Zaera Polo

Το κείμενο είναι μια προσπάθεια να συνδέσει τις αρχιτεκτονικές τεχνολογίες και την πολιτική και να προωθήσει μια νέα πολιτική κριτική ικανή να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις που προκύπτουν από την παγκοσμιοποίηση, ενσωματώνοντας πολιτικό περιεχόμενο σε αρχιτεκτονικούς φορείς.
Ένας από τους φορείς αυτούς είναι το κέλυφος του κτιρίου που σχηματίζει το όριο, το σύνορο, το άκρο, γι’αυτό και είναι φορτισμένο με πολιτικό περιεχόμενο. Το τελευταίο, ιστορικά αναγνωριζόταν στις κατόψεις και τις τομές (συγκεντρωτικά ή συμμετρικά σχέδια έδιναν σταθερότητα, ενώ σχέδια κατά ομάδες ή λαβύρινθου έδιναν μια σχετική ανεξαρτησία από το κέντρο), αφού το κέλυφος γινόταν αντιληπτό μόνο ως επιφάνεια. Τώρα ενσωματώνει ευρύτερα θέματα που συνδέονται με την κατασκευή ή την αναπαράσταση και συγκλίνουν στο σχεδιασμό του φυσικού ορίου του κτιρίου.

Διαφορετικές μορφές του κελύφους έχουν την ικανότητα να παράγουν συγκεκριμένα αποτελέσματα άρα έχουν διαφορετικές πολιτικές δυνατότητες. Οι μορφές αυτές ομαδοποιούνται από το συγγραφέα στις εξής τέσσερης:
Επίπεδα-οριζόντια κελύφη : Εδώ ανήκουν κελύφη στα οποία η οριζόντιες διαστάσεις είναι πολύ μεγαλύτερες από τις κατακόρυφες. Αυτά λειτουργούν οριοθετώντας όρια και στεγάζοντας περιοχές, δίνοντας έμφαση στην διάρθρωση(articulation) μεταξύ φυσικού και τεχνητού. Εξαιτίας μεγέθους τα κελύφη αυτά γίνονται αντιληπτά μόνο αποσπασματικά, γι’αυτό και δεν απασχολούνται με θέματα αναπαράστασης αλλά με την οργάνωση της ροής των υλικών: κυκλοφορία, αερισμός, ηλιασμός, ασφάλεια κλπ. Η ικανότητα να φιλοξενήσουν μεγάλα πλήθη, να εσωκλείουν δημόσιους χώρους και να ρυθμίζουν την κίνηση σε τεχνητά περιβάλλοντα, χαρακτηρίζουν τα κελύφη αυτά ως άκρως πολιτικά φορτισμένα. Ο σχεδιασμός τους μπορεί να παίξει σημαντικό ρόλο για την ομαλή μετάβαση μεταξύ των ορίων, τοσο περιβαλλοντικά όσο και κοινωνικά.
Σφαιρικά κελύφη : Οι διαστάσεις του είναι σχεδόν ισοδύναμες η μία στην άλλη, όπως σε σφαιρικές , κυβικές και πολυγωνικές γεωμετρίες. Εδώ υπάρχει η χαμηλώτερη αναλογία επιφάνειας και περιεχόμενου όγκου. Τα κελύφη ανεξαρτητοποιούνται σε μεγάλο βαθμό και γι’αυτό εμπεριέχουν μεγάλη ποικιλία χρήσεων και μαζί στοιχεία δημόσιου χαρακτήρα. Τα ίδια λειτουργούν ως ρυθμιστές του μέσα και του έξω, ενώ τα μοτίβα που θα χρησιμοποιηθούν (κυρίως στους υαλοπίνακες) είναι ψυχολογικής και συμβολικής σημασίας, γι’αυτό και ιστορικά είχαν πολιτικό χαρακτήρα. Ο σχεδιασμός τους τείνει να δώσει μια διαφοροποίηση (multi-directional, differential faciality) που αντιστέκεται στα παραδοσιακά πρότυπα με τα οποία οι μηχανισμοί αντιπροσώπευσης (representational mechanisms) μπορούν να δομηθούν. Προσπαθούν με αυτόν το τρόπο να απεικονίσουν την κουλτούρα της διαφορετικότητας.
Επίπεδα-κατακόρυφα κελύφη : Εδώ οι διαστάσεις του κελύφους αναπτύσσονται κατά μήκος μιας γραμμής κατά την οποία το πλάτος του κτιρίου είναι μεγαλύτερο από το βάθος του. Για την καλύτερη λειτουργία των χρήσεων, εστιάζουμε στην πυκνότητα, ηλιασμό, αερισμό, στατικές ανάγκες και στην σχέση του κτιρίου με το δημόσιο χώρο. Έτσι στην κατηγορία αυτή ανήκουν κυρίως κτίρια κατοικιών και γραφείων, όπου υπάρχει ανάγκη να ενσωματωθεί μεγάλος όγκος ομογενούς προγράμματος. Ιστορικά τέτοια κελύφη συνδέθηκαν με προσπάθειες για μια νέα κοινωνία ελεύθερη από φυσικούς και ιστορικούς περιορισμούς, βασισμένη σε ορθολογικούς νόμους. Λειτουργούν ως όριο μεταξύ ιδιωτικού-δημόσιου, μεταξύ ενός κοινόχρηστου χώρου και του ανοιχτού δημόσιου χώρου,γι’αυτό και κάθε πλευρά του κελύφους έχει διαφορετικό χαρακτήρα. Στις σημερινές πρακτικές το κέλυφος εκφράζει την ποικιλία και την πολυπολιτισμικότητα, αφού κάθε χρήστης θεωρείται διαφορετικός και δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με ομοιογένεια και επανάληψη στην πρόσοψη.
Κατακόρυφο κέλυφος : Κυριαρχεί η κατακόρυφη διάσταση και ο προσανατολισμός προς όλες τις κατευθύνσεις. Λόγω κλίμακας και κατασκευαστικής δυσκολίας δίνεται έμφαση στον ηλιασμό και αερισμό ενώ λόγω γεωμετρίας επηρεάζουν το περιβάλλον στο οποίο εντάσσονται. Τα κτίρια αυτά παραδοσιακά ενσαρκώνουν δύναμη και κύρος, ωστόσο τώρα συνδέονται με μία διαδικασία αστικού εκδημοκρατισμού. Έτσι, η δημιουργία τους συνδέεται άμεσα και με τις μεγάλες παγκόσμιες επιχειρήσεις αλλά και με την ανάγκη για πύκνωση του αστικού ιστού. Είναι έντονη η σχέση μεταξύ αποδοτικότητας και έκφρασης, η οποία θέλει να κάνει ορατές τις διαδικασίες που οδηγούν το σχηματισμό μιας πολυώροφης(high-rise) πόλης.

Ως επίλογο, ο συγγραφέας τονίζει ότι για να ρυθμίσει τις σχέσεις με τη εξουσία και τις αναδυόμενες κοινωνικές δομές, η προοδευτική αρχιτεκτονική πρέπει να αναπτύξει πολιτικές στρατηγικές για να διατηρήσει τις σχέσης της με την εξουσία και μαζί να ανοίξει περισσότερο τις δομές της. Για να μη γίνει η αρχιτεκτονική όχημα για πολιτική έκφραση, πρέπει οι αρχιτέκτονες να κινηθούν σε μια πολιτική ανακρίβεια (σε αυτό που είναι politically incorrect) έτσι ώστε να χαλαρώσουν το μονοπώλειο της ιδεολογίας στην πολιτική. Για να γίνει λοιπόν η αρχιτεκτονική ένα εργαλείο μετασχηματισμού ο συγγραφέας προτείνει τις εξής υποθέσεις:
-Η σύγχρονη πολιτική είναι κυρίως ενεργή κατά κλάδους
-Η σύγχρονη πολιτική δεν παραμένει ασαφής (πλέον είναι physically grounded)
-Η παγκόσμια αγορά είναι το μέσο για τη σύγχρονη αρχιτεκτονική πολιτική
-Η σύγχρονη πολιτική είναι βασισμένη στην αλλαγή και την αστάθεια

Bruno Lutz

Οι παρατηρήσεις που γίνονται έχουν να κάνουν με το πως αντιμετωπίζουν ιστορικά οι κοινωνίες το ανθρώπινο σώμα.
Σε αυτόχθονες φυλές το σώμα είναι το μέσο για την υποστήριξη του πνεύματος. Από τις δυτικές αντιλήψεις όμως που θέλουν το σώμα ως αυτόνομη οργανική μονάδα που μπορεί να αποκοπεί από το κοινωνικό σώμα και να επιβιώσει, οδηγούμαστε από την εξατομίκευση (με την έννοια του Durkheim) στον ατομικισμό.
Η λογική σκέψη και η φιλοσοφία διαχωρίζει το πνεύμα και το σώμα, το οποίο κουβαλά τα πάθη της κακής φύσης του ανθρώπου. Μετά όμως από την επιστημονική μελέτη του και τη γέννηση της ανατομίας, το σώμα αποβάλει τις προκαταλήψεις και τα ταμπού που το συνοδεύουν. Έτσι το ανθρώπινο ον ξαναγίνεται ιδιοκτήτης της ατομικότητάς του και το σώμα μέρος της κοινωνικής κοινής ευπρέπειας.
Σήμερα το σώμα έχει γίνει μια εικόνα της κοινωνίας μέσα από την ιστορική διαδικασία της πραγματοποίησης των αξιών και των κοινωνικών σχέσεων. Μέσα από το διαχωρισμό του από το πνεύμα, το σώμα θεωρείται αυτό που πάει να βυθίσει τον άνθρωπο σε κάτι κατώτερο, αυτό που τελικά είναι. Αυτές τις κοινωνικές ασθένειες ο σύγχρονος άνθρωπος προσπαθεί να γιατρέψει μέσα από τεχνικές βιοελέγχου που οδηγούν σε μια ομογενοποίηση της εμφάνισης και των προσδοκιών.

Michel Foucault

O Foucault αναγνωρίζει στην εποχή του την εποχή της αντιπαράθεσης, του κοντινού και ταυτόχρονα μακρινού, του συσσωρευμένου και του διασκορπισμένου. Σε αυτό το πλαίσιο, ο στρουκτουραλισμός είναι αυτός που προσπαθεί να χτίσει σχέσεις μεταξύ των στοιχείων, που τα κάνει να φαίνονται αντιπαραθετικά - το ένα εναντίον του άλλου. Ο ίδιος δεν έρχεται σε ρήξη με το χρόνο αλλά αντιμετωπίζει με τον δικό του τρόπο το χρόνο και την ιστορία.
Έτσι αναγνωρίζει στο μεσσαίωνα μια αυστηρή ιεραρχία μεταξύ των χώρων. Αυτή η αυστηρή σχέση αρχίζει να σπάει με τις μελέτες του Γαλιλέου, οι οποίες ανοίγουν τα όρια και εισάγουν τον απείρως ανοιχτό χώρο (infinitely open space). Έτσι η θέση ενός αντικειμένου τοποθετείται σε ευρύτερα πλαίσια και εκλαμβάνεται ως μια στάση στη συνεχή κίνησή του.
Στα χρόνια του Foucault ο τόπος σπάει τα αυστηρά όρια και ορίζεται μέσα από σχέσεις εγγύτητας μεταξύ σημείων ή στοιχείων. Γίνεται αντιληπτός ο χώρος με τη μορφή σχέσεων μεταξύ τόπων. Μελετώντας τις σχέσεις αυτές μεταξύ των χώρων αναγνωρίζουμε πολλούς που συνδέονται με τους υπόλοιπους αλλά ταυτόχρονα διαφοροποιούνται από αυτούς και μάλιστα βρίσκονται στον αντίποδα αυτών. Πρόκειται για τις φανταστικές ουτοπίες και για αυτές που ο Foucault ονομάζει ετεροτοπίες.



Schumacher_Oosterhuis_De Landa

Η σκέψη των συγγραφέων επικεντρώνεται στο πως θα γίνει η οργάνωση και αναδιάρθρωση της αυξημένης πολυπλοκότητας της μετα-φορντικής κοινωνίας. Αναφέρονται στο θέμα διαχείρησης της πολυπλοκότητας και στο πως αυτή επηρεάζει τα μέσα και το ρόλο του σημερινού αρχιτέκτονα.
Σύμφωνα με τον Schumacher, η αλλαγή στον τρόπο σκέψης ξεκινά από τα διαγράμματα , γι’ αυτό και μελετά ιστορικά την πορεία τους από κανονικά διαγράμματα (ordinary diagrammes) σε μη συνηθισμένα διαγράμματα(extra-ordinary diagrammes). Η διαφορά έγκειται στο ότι τα κανονικά διαγράμματα ακολουθούν μια συγκεκριμένη λογική μετάφρασης (routinised practice of translation), στην οποία κάθε σχέδιο ακολουθεί το ένα μετά το άλλο και μας δίνει μια πιο συγκεκριμένη εικόνα για το σχεδιαζόμενο κτίριο, περιορίζοντας το επόμενο σύνολο αποφάσεων. Αυτή η λογική αναιρείται στα deleuzian ή extra-ordinary diagramme που λειτουργούν σαν αφηρημένες μηχανές, οι επιπτώσεις ή τα αποτελέσματα των οποίων παραμένουν ανοιχτά. Η απουσία μιας συγκεκριμένης λογικής μετάφρασης των διαγραμμάτων είναι που αποφεύγει και τις προκαθορισμένες ερμηνείες, συνέπειες και αποτελέσματά τους.
Ο διαχωρισμός των διαγραμμάτων γίνεται και σε μετρικά (metric) και παραμετρικά διαγράμματα (parametric diagrammes). Η λογική αναφέρεται στο κατά πόσο τα χαρακτηριστικά των γραφικών ή ψηφιακών primitives(ή οι μεταβλητές) θα είναι προκαθορισμένα και κλειδωμένα ή στην περίπτωση των παραμετρικών, θα ποικίλουν και θα περιορίζονται μόνο σε κάποιο εύρος τιμών. Η δυνατότητα να συνδεθούν οι μεταβλητές αυτές και να οδηγήσουν σε μια εσωτερική λειτουργία του συστήματος, οδηγεί σε μια αλυσίδα από αλληλεξαρτήσεις που μένουν κρυφές στο χρήστη όμως γεννούν ένα πολύπλοκο σύστημα που μοιάζει στις λειτουργίες του με ένα φυσικό περιβάλλον.
Μια τέτοια αντιμετώπιση λοιπόν, δημιουργεί πυκνές εσωτερικές αλληλεξαρτήσεις και εξωτερικές συνέχειες στο περίπλοκο αστικό περιβάλλον. Κρίνοντας την ως το κατάλληλο εργαλείο για την διαχείρηση της πολυπλοκότητας, η ίδια πρέπει να καθιερωθεί ως στυλ. Ένα στυλ με την έννοια ότι αυτό αναθεωρεί τις θεμελιώδεις κατηγορίες ,τους σκοπούς και τις μεθόδους μιας συνεκτικής συλλογικής προσπάθειας. Αυτή η προσπάθεια δεν πρέπει να διακόπτεται από άλλα στυλ και θεωρήσεις για αυτό και πρέπει να επιδιώξουμε τη συνοχή της μέσα από την προσκόληση σε βασικές αρχές και την αποφυγή αρνητικών παραδειγμάτων.
Η λογική της συνεχούς διαφοροποίησης, που οδηγεί σε διαφορετική αντίληψη για την κατασκευή και το σχεδιασμό, βρίσκει εφαρμογή κατά τον Oosterhuis στη μαζική παραμετροποίηση (mass customization). Εδώ μέσα από file to factory μεθόδους παραγωγής οδηγούμαστε σε μια αυξημένη διαφοροποίηση λόγω της επεξεργασίας της διαφορετικότητας μέσω υπολογιστών.
Πλέον ένα δίκτυο υπολογιστών βρίσκεται σε επικοινωνία με άλλα δίκτυα υπολογιστών, που στηρίζονται στη ροή της πληροφορίας. Μέσα σε αυτό ο αρχιτέκτονας είναι αυτός που θέτει τους κανόνες της επικοινωνίας ή με όρους Schumacher τους κανόνες της συμπεριφοράς των μεταβλητών που εδώ ονομάζονται control points. Χτίζονται λοιπόν τοπικοί κανόνες που ρυθμίζουν τη σχέση των μεταβλητών μεταξύ τους και οδηγούν σε ένα σύνολο αλληλεξαρτώμενων μεταβλητών που ονομάζονται point cloud. Πειραματισμοί πάνω στον προγραμματισμό των point clouds είναι πειράματα όπως τα smart dust, utility fog και flocks.
Αυτά δείχουν πως η αρχιτεκτονική βασίζεται σε ένα παιχνίδι κανόνων, πως αυτή γεννιέται μέσα από μια δυναμική διαδικασία και αντιμετωπίζει τα κτίρια ως running processes (διεργασίες σε εκτέλεση) που μπορούν να αντιδρούν σε ερεθίσματα και να προσαρμόζονται σε αλλαγές του περιβάλλοντος.
Η αναγνώριση της πολυπλοκότητας εμφανίζεται και στα κείμενα του De Landa σχετικά με την αντίληψη για την ύλη. Η μέχρι τώρα αντιμετώπισή της γινόταν μέσα από ομογενοποιήσεις και παραδοχές που απέκρυπταν της πολυπλοκότητά της. Η αναγνώρισή της ως ένα πολύπλοκο σύστημα και η μελέτη παρόμοιων σύνθετων συστημάτων στη φύση ή την οικονομία, έδειξε την ικανότητα της ύλης και της ενέργειας να αυτοοργανωθούν αυθόρμητα σε νέες δομές και μορφές.
Αντιμετωπίζουμε την ύλη όχι με στατικούς όρους αλλά ως πολύπλοκα δυναμικά συστήματα, που εφόσον υπάρχει μια ανατροφοδότηση/ανάδραση στις αλληλεπιδράσεις των συνιστώσων (των components που αποτελούν το σύστημα) θα εμφανιστεί μια συλλογική συμπεριφορά στους αλληλεπιδρώντες φορείς. Έτσι γεννιέται η ιδέα ότι διαφορετικά υλικά και συστήματα ενέργειας θα εμφανίσουν μια κοινή πηγή αυθόρμητης τάξης (a common source of spontaneous order) και μπορούν να μελετηθούν ως δυναμικά συστήματα εφαρμόζοντας τεχνικές που θα αντιστιχούν σε έντονες nonequilibrium συνθήκες.
Οι αντιλήψεις αυτές βασίζονται στην φιλοσοφία των Deleuze και Guattari, ότι όλες οι δομές (φυσικές ή κοινωνικές ) είναι εκφράσεις της ύλης και της ενέργειας που συμπεριφέρονται δυναμικά, ύλη και ενέργεια σε ροή.
Η αναγνώριση της ύλης λοιπόν ως πολύπλοκο σύστημα, είναι αυτή που απορρίπτει την ομογενοποίηση των υλικών και αναδεικνύει την πολύπλοκη και ποικίλη συμπεριφορά τους. Αποφεύγεται η αντίληψη ότι ένα υλικό είναι καλό για όλες τις χρήσεις και επιδιώκονται δομές που ενσωματώνουν ετερογενή υλικά, το καθένα στο σημείο που απαιτείται.



Συνδετικά σημεία – Συγκρίσεις

Από τις σκέψεις του Foucault για το χώρο και τις σύγχρονες θεωρήσεις μπορούμε να αναγνωρίσουμε ότι από τότε είχε αρχίσει η σκέψη για τον ορισμό του χώρου σε σχέση με άλλους άμεσα συνδεδεμένους τόπους. Αυτό στους σύγχρονους συγγραφείς φαίνεται να έχει διευρυνθεί η αντίληψη αυτή σε όλες τις κλίμακες ( δηλαδή όχι μόνο μεταξύ τοποθεσιών αλλά και χώρων μέσα στο ίδιο κτίριο – κάτι που ίσως και ο Foucault να το αναγνώριζε) αλλά και στο ότι οι σχέσεις αυτές πλέον δεν είναι σταθερές και κλειδωμένες αλλά αλλάζουν και ρυθμίζονται.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης το θέμα της διαφορετικότητας στο κείμενο του Zaera Polo, στο οποίο φαίνεται πως η διαχείρηση της διαφορετικότητας έχει αναχθεί σε πολιτική έκφραση της αρχιτεκτονικής(εισάγεται η πολιτική διάσταση του χώρου), η οποία με τη σειρά της δηλώνεται κυρίως μέσα από το κέλυφος. Ιδιαίτερη σημασία μάλιστα έχουν τα σχόλια για τα κτίρια των ολυμπιακών αγώνων της Κίνας που απευθύνονται στην πολιπολιτισμική κουλτούρα της χώρας και μάλιστα στα λόγια των διοργανωτών δεν ψάχνουν να αντιπροσωπεύσουν την ιδεολογία του έθνους αλλά ψάχνουν να την μεταμορφώσουν – κάτι που σχετίζεται με το politically incorrect του συγγραφέα.
Αν η διαφορετικότητα αναχθεί σε πολιτικό επίπεδο τότε αναφέρεται, ότι ακριβώς η αλλαγή και η αστάθεια είναι αυτή που τροφοδοτεί την δημιουργικότητα σήμερα. Σε αντίθεση λοιπόν με τη σημερινή δημοκρατία που αντιπροσωπεύει την μερική ενεργοποίηση όλων, η σύγχρονη προοδευτική πολιτική προτείνεται να ενεργοποιηθεί όχι μέσα από μια στατική ομαλότητα αλλά μέσα από δυναμική ανισσοροπία που προοθεί την συνδεδεμένη ανομοιομορφία και την αλληλεξάρτηση. Ο συγγραφέας αναφέρει καποια micropolitics που αναπτύσσονται εκτός του κοινοβουλίου. Ωστόσο πως όλο αυτό εκφράζεται πρακτικά παραμένει ένα ερώτημα.