Τούρα Βαρβάρα

Michel Foucault. Of Other Spaces (1967), Heterotopias

Ο Michel Foucault στη διάλεξη που έδωσε το Μάρτιο του 1967 αναφέρεται σε τόπους που, αν και είναι κομμάτι της κοινωνίας μας επί της ουσίας βρίσκονται στο περιθώριο. Μέσα στη διάλεξη του αναφέρεται σε έννοιες σημαντικές για τους αρχιτέκτονες όπως είναι ο χώρος, η τοποθεσία και ο τόπος. Χαρακτηριστικά αναφέρει πως η έννοια χώρος έχει ιστορία στη δυτική εμπειρία και πως η έννοιες χώρος και χρόνος μοιραία αλληλοκαλύπτονται και αλληλοσυμπληρώνονται. Για την έννοια τόπος αναφέρει την ιεραρχία που υπήρχε στους χώρους κατά την περίοδο του Μεσαίωνα με το διαχωρισμό σε ιερούς, προστατευμένους, αστικούς και αγροτικούς. Συμπεραίνει μάλιστα πως για το Μεσαίωνα η έννοια χώρος ταυτίζεται με την τοποθέτηση των χώρων μέσα στον κόσμο. Η έννοια, όμως, του χώρου άλλαξε με το Γαλιλαίο καθώς πλέον η θέση ενός αντικειμένου δεν ήταν παρά ένα σημείο στην κίνησή του. Η τοποθεσία, για το Foucault, ορίζεται από τις σχέσεις γειτνίασης μεταξύ των αντικειμένων ή των στοιχείων. Αυτές οι σχέσεις μπορούν να περιγραφούν ως σειρές ή ως πλέγματα. Ωστόσο το πιο σημαντικό στοιχείο από τη διάλεξη του Foucault είναι η αναφορά στην ετεροτοπία και ο διαχωρισμός της σε κατηγορίες. Η ετεροτοπία δεν ταυτίζεται με την ουτοπία, γιατί υπάρχει μέσα στον κόσμο. Δεν αποτελεί μία φανταστική κατάσταση. Ωστόσο επειδή βρίσκεται στα όρια της κοινωνίας μας και είναι πολύ διαφορετική από άλλες τοποθεσίες ο Foucault τη διαχωρίζει ως ξεχωριστή κατηγορία και της δίνει το όνομα ετεροτοπία. Η ετεροτοπία χωρίζεται στις εξής κατηγορίες:

· Ετεροτοπίες κρίσης ή εκτροπής

· Ετεροτοπία του κοιμητηρίου

· Ετεροτοπίες που εσωκλείουν αντιφατικά στοιχεία

· Ετεροτοπίες που συσσωρεύουν μέσα τους το χρόνο

· Ετεροτοπίες όπου υπάρχει ένα σύστημα εισόδου

· Ετεροτοπία της αντιστάθμισης( heterotopias of compensation)

Στην πρώτη κατηγορία ανήκουν ιερά ή απαγορευμένα μέρη, τα οποία προορίζονται για άτομα τα οποία δεν μπορούν να ζήσουν με το υπόλοιπο κοινωνικό σύνολο, καθώς βρίσκονται σε κατάσταση κρίσης. Τέτοια μέρη είναι για παράδειγμα τα αναμορφωτήρια ή οι φυλακές.

Στη δεύτερη κατηγορία ανήκουν τα κοιμητήρια, τα οποία έχουν μία πολύ συγκεκριμένη λειτουργία. Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο για τα κοιμητήρια είναι πως η θέση τους άλλαξε με την πάροδο του χρόνου καθώς μεταβλήθηκαν και οι κοινωνικές συνήθειες. Έτσι, για παράδειγμα, ενώ μέχρι τα τέλη του 18^ου αιώνα τα κοιμητήρια βρίσκονταν στο κέντρο των πόλεων από κει και έπειτα τα κοιμητήρια μετακινήθηκαν εκτός των πόλεων, στα περίχωρα. Αυτό έγινε γιατί οι άνθρωποι δεν ήταν πλέον σίγουροι πως θα υπάρξει Δευτέρα παρουσία, αλλά και με το γεγονός πως το κάθε άτομο ήθελε το δικό του ιδιωτικό τάφο.

Στην τρίτη κατηγορία ανήκουν οι κήποι όπως και τα θέατρα καθώς εσωκλείουν πολλά και αντιφατικά στοιχεία. Στο θέατρο για παράδειγμα ο θεατής μεταφέρεται από τον ορθογωνικό χώρο του θεάτρου σε διάφορους άλλους τόπους και σε διαφορετικές εποχές μέσα από τις θεατρικές παραστάσεις και κυρίως από τα σκηνικά και τα κοστούμια. Η πιο χαρακτηριστική, όμως, περίπτωση είναι ο κήπος και κυρίως αυτός τη; Ανατολής ο οποίος σχεδιάζεται ως επίγειος κήπος της Εδέμ και ο οποίος έχει τις ρίζες του στα ανατολίτικα χαλιά, τα οποία χαρακτηρίζονται από την πολυχρωμία και την ποικιλομορφία τους.

Στην τέταρτη κατηγορία ανήκουν οι ετεροτοπίες που συσσωρεύουν μέσα τους το χρόνο, καθώς τα αντικείμενα που περιέχουν αναφέρονται σε άλλες εποχές, ως επί το πλείστον παρελθοντικές. Χαρακτηριστικές περιπτώσεις αποτελούν τα μουσεία και οι βιβλιοθήκες.

Στην πέμπτη κατηγορία ανήκουν οι ετεροτοπίες οι οποίες δεν είναι ελεύθερα προσβάσιμες στο ευρύ κοινό. Στην κατηγορία αυτή ανήκουν και χώροι αφιερωμένοι σε δραστηριότητες καθαρισμού και εξαγνισμού, όπως είναι τα οθωμανικά χαμάμ και οι Σκανδιναβικές σάουνες..Ωστόσο επειδή αναφέρθηκε πως στην κατηγορία αυτή ανήκουν χώροι που δεν είναι ελεύθερα προσβάσιμοι, είναι πιο ιδιωτικοί, εδώ ανήκουν και τα μοτέλ, χώροι που προορίζονται για απαγορευμένα ζευγάρια.

Στην έκτη κατηγορία ανήκουν ετεροτοπίες οι οποίες αν και παρουσιάζουν στοιχεία παραίσθησης και ουτοπίας, παρόλο αυτά χαρακτηρίζονται ως ετεροτοπίες αντιστάθμισης. Σε αυτές ανήκουν οι αποικίες στις οποίες η καθημερινή ζωή ρυθμιζόταν από το ημερήσιο πρόγραμμα και οι χώροι διατάσσονταν με συγκεκριμένη σειρά. Έτσι στη μία άκρη της πόλης βρισκόταν το σχολείο και στην άλλη το κοιμητήριο. Μπροστά από την εκκλησία περνούσε ένας φαρδύς δρόμος και η κάθε οικογένεια είχε από ένα μικρό σπιτάκι.

Κλείνοντας ο Foucault αναφέρει πως η πιο σημαντική ετεροτοπία είναι το καράβι καθώς είναι ένας χώρος δίχως χώρο, ο οποίος εσωκλείεται στον εαυτό του αλλά ταυτόχρονα δίνεται στην απεραντοσύνη της θάλασσας. Το καράβι, λοιπόν, εκφράζει τη φαντασία του ανθρώπου, γιατί όπου δεν υπάρχουν καράβια η αστυνομία παίρνει τη θέση των πειρατών.

Bruno Lutz (on David Le Breton): The body: its uses and representations in the modernity

Ο Bruno Lutz στο κείμενό του αναφέρεται στο έργο του κοινωνιολόγου και ανθρωπολόγου David Le Breton ο οποίος μελετά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται οι άνθρωποι το σώμα στις δυτικές κοινωνίες. Ο συγγραφέας επισημαίνει πως το σώμα λειτουργεί πλέον ως έννοια και πως αποτελεί μία επινόηση των βιομηχανοποιημένων κοινωνιών. Μάλιστα υπογραμμίζει πως η παγκοσμιοποίηση στη χρήση του είναι το αποτέλεσμα της επιβολής της δυτικής κουλτούρας μέσω του αποικιοκρατικού συστήματος. Ωστόσο, όμως, η επιβολή του σώματος ως μία αυτόνομη οργανική ενότητα ,που δεν εξαρτάται πλέον από την ψυχή, και η οποία μπορεί να επιζήσει μακριά από το κοινωνικό σύνολο είχε ως αποτέλεσμα την εμφάνιση του ατομικισμού. Επιπλέον, τονίζει πως ήδη από την εποχή του Διαφωτισμού(τη χρονική στιγμή δηλαδή κατά την οποία ο άνθρωπος ενδιαφέρθηκε για την λογική των πραγμάτων) το σώμα έπαψε να αποτελεί το δοχείο του θείου μυστηρίου και έγινε μία οργανική ενότητα την οποία ο άνθρωπος θέλει να μελετήσει, να καταλάβει και να εξηγήσει. Μέσα από τη μελέτη του ανθρώπινου σώματος μάλιστα ο άνθρωπος αντιλήφθηκε τη μοναδικότητα του, ενώ το σώμα έγινε τμήμα της κοινής κοινωνικής ιδιοκτησίας. Παρόλο αυτά η κατανόηση της μοναδικότητας κάθε ατόμου επέφερε και την απόσταση μεταξύ τους. Πλέον αναφερόμαστε στην ανταγωνιστικότητα μεταξύ των ατόμων και στην περιθωριοποίηση και στον αποκλεισμό ατόμων από κοινωνικές ομάδες.

Ο σύγχρονος άνθρωπος χαρακτηρίζεται στη σημερινή εποχή από τις δραστηριότητες του και κυρίως από το εάν αυτές συμφωνούν με τις επιταγές της μόδας. Η εξάσκηση ενός σπορ ή οι διάφορες δίαιτες είναι δείγματα του σύγχρονου πολιτισμού. Όλα τα παραπάνω επηρέασαν και την εξέλιξη της μορφής της πόλης και κυρίως τις σχέσεις μεταξύ των κατοίκων της. Στη σύγχρονη κοινωνία οι άνθρωποι βλέπουν τους άλλους χωρίς να συναντιούνται πρόσωπο με πρόσωπο, ακούν χωρίς να ακούν τη φασαρία των αυτοκινήτων, μυρίζουν χωρίς να αισθάνονται τη μόλυνση της ατμόσφαιρας. Γενικότερα παρατηρούμε πως ο τρόπος σχεδιασμού των πόλεων και των δημόσιων χώρων περιόρισε τις ανθρώπινες αισθήσεις. Έτσι τα διαμερίσματα και οι δημόσιοι χώροι περιορίζουν την αίσθηση της όρασης. Σε αυτούς τους τόσο μικρούς χώρους, οι οποίοι αυθαίρετα καθορίζονται ως σωστά σχεδιασμένοι απλώς και μόνο επειδή έχουν μέσα τους τα αναγκαία αντικείμενα για να καλύψουν τις ανθρώπινες ανάγκες, το σώμα μετατρέπεται σε μία μορφή δίχως ύπαρξη, δίχως ιστορία, δίχως αξίες. Γενικότερα μπορούμε να πούμε πως ένας χώρος ο οποίος δεν επιτρέπει στον άνθρωπο να αισθανθεί τις εξωτερικές μυρωδιές και τους εξωτερικούς ήχους είναι ένας μη χώρος, δεν αναφέρεται δηλαδή στον άνθρωπο, δεν είναι κομμάτι της πραγματικότητας. Η αναζήτηση, λοιπόν, της ευτυχίας στις σύγχρονες κοινωνίες σύμφωνα με το Bruno Lutz προσφέρει αμέτρητα μονοπάτια. Έτσι υπάρχουν αυτά που αναφέρονται σε αυτούς που λειτουργούν σύμφωνα με τις επιταγές της μόδας και αυτά γι’ αυτούς που θέλουν να ξαναβρούν τους εαυτούς τους και να επιστρέψουν στην αδιάσπαστη ενότητα της ψυχής και του σώματος.

Alejandro Zaera Polo: The Politics of the Envelope

Ο Alejandro Zaera Polo στο κείμενό του αναφέρεται στη σύνδεση της αρχιτεκτονικής με την πολιτική. Αρχικά επισημαίνει πως η αρχιτεκτονική είναι μία κοινωνική κατασκευή και πως καθορίζεται από τους νόμους της φυσικής, της οικονομίας, από παράγοντες κλιματολογικούς και από την εργονομία. Ωστόσο τα τελευταία χρόνια γίνεται μια προσπάθεια ώστε η αρχιτεκτονική να αποκτήσει μία πολιτική βάση που της έλειπε όλον αυτόν τον καιρό. Η σχέση της αρχιτεκτονικής με την πολιτική δεν πρέπει να βασίζεται στην έκφραση πολιτικών ιδεωδών μέσω της αρχιτεκτονικής, αλλά να αποτελεί η αρχιτεκτονική το ίδιο το πολιτικό γεγονός. Ο Alejandro Zaera Polo χαρακτηριστικά υπογραμμίζει πως η σύνδεση αρχιτεκτονικής και πολιτικής φαίνεται μέσα από τα σχέδια των κατόψεων και των κατακόρυφων τομών ενός κτιρίου καθώς η μεν κάτοψη οργανώνει την πολιτική κατασκευή η δε κατακόρυφη τομή οργανώνει την κοινωνική διαστρωμάτωση καθώς και τις σχέσεις με το επίπεδο του εδάφους. Όμως το πιο σημαντικό στοιχείο και το παλαιότερο ενός κτιρίου είναι το εξωτερικό του περίβλημα(envelope). Είναι το πιο σημαντικό στοιχείο καθώς αυτό καθορίζει τις διαστάσεις του κτιρίου, τη μόνωση, την ηλιοπροστασία καθώς και την επάρκεια φυσικού φωτισμού κατά τη διάρκεια της ημέρας. Επιπλέον είναι αυτό που καθορίζει τον ιδιωτικό-εσωτερικό χώρο από τον δημόσιο-εξωτερικό χώρο. Η έκφραση της πολιτικής στο περίβλημα των κτιρίων φανερώνεται κυρίως μέσα από την πολυπλοκότητα του και τις διαστάσεις του καθώς κάθε πολιτικός θέλει να προβάλει την ιδεολογία του μέσω της αρχιτεκτονικής. Αναρωτιέται, λοιπόν, ο Alejandro Zaera Polo εάν και κατά πόσο η αρχιτεκτονική είναι όντως μία κοινωνική κατασκευή η αποτελεί μία πιστή αναπαράσταση της πολιτικής πραγματικότητας.

Ο συγγραφέας ψάχνει να βρει τους δεσμούς ανάμεσα στις τυπολογίες χώρων και σε πολιτικές πρακτικές. Για το λόγο αυτό χωρίζει το περίβλημα των κτιρίων σε τέσσερις κατηγορίες:

· Επίπεδο- οριζόντιο

· Σφαιρικό

· Επίπεδο-κατακόρυφο

· Κατακόρυφο

Στην πρώτη κατηγορία οι διαστάσεις της κάτοψης είναι περίπου ίδιες και μεγαλύτερες σε σχέση με το ύψος του κτιρίου. Στα κτίρια αυτά οι αρχιτέκτονες ενδιαφέρονται περισσότερο για τις ροές π .χ κυκλοφορία, αερισμός κτλ. Τα κτίρια αυτά είναι ικανά να φιλοξενήσουν πολλούς ανθρώπους και να συμπεριλάβουν μέσα τους δημόσιο χώρο. Το συγκεκριμένο περίβλημα χάρη στη χρησιμοποίηση της τεχνολογίας και στις υψηλές του αποδόσεις στους τομείς της ασφάλειας και της προστασίας του περιβάλλοντος μπορεί να λειτουργήσει ως το μέσο για να εκφραστούν πολιτικές, κοινωνικές και πολιτιστικές έννοιες. Η αρχιτεκτονική τεχνολογία, λοιπόν, λειτουργεί προς όφελος της πολιτικής.

Στη δεύτερη κατηγορία όλες οι διαστάσεις του κτιρίου(μήκος, ύψος, πλάτος, είναι περίπου ίσες. Το σφαιρικό περίβλημα μπορεί να περιλάβει μέσα του στοιχεία από το δημόσιο χώρο. Η πολιτική έκφραση είναι ιδιαίτερα σημαντική στο συγκεκριμένο τύπο περιβλήματος καθώς καθορίζει τη σχέση μεταξύ εξωτερικού και εσωτερικού χώρου. Πιο συγκεκριμένα τα μεγάλα υαλοστάσια που χρησιμοποιούνται στο συγκεκριμένο τύπο κτιρίων ιστορικά συνδέθηκαν με πολιτικές αναπαραστάσεις. Ωστόσο, καθώς η έννοια του ιδιωτικού και του δημόσιου αναμειγνύονται στο συγκεκριμένο τύπο η εσωτερική ιεράρχηση των χώρων γίνεται πιο πολύπλοκη. Το περίβλημα πρέπει να λειτουργήσει ως πεδίο συνάντησης της των εννοιών της ταυτότητας του κτιρίου, της ασφάλειας που παρέχει στους ενοίκους και των περιβαλλοντικών του επιδόσεων.

Στην τρίτη κατηγορία το πλάτος του κτιρίου είναι ίσο με το ύψος ενώ ταυτόχρονα και τα δύο είναι μεγαλύτερα σε σχέση με το μήκος. Στα κτίρια αυτά ιδιαίτερη μέριμνα δίνεται για το φυσικό φωτισμό, τον αερισμό, τη στατική επάρκεια καθώς και τη σχέση του κτιρίου με το δημόσιο χώρο. Σε αυτήν την κατηγορία εντάσσονται κτίρια κατοικίας καθώς και κτίρια γραφείων. Συχνά ο τύπος αυτός χρησιμοποιείται ως όριο στον κοινόχρηστο ανοιχτό χώρο(ιδιωτικές αυλές) και στον ανοιχτό δημόσιο χώρο(δρόμοι ή πλατείες) δημιουργώντας μία σύνδεση του δημόσιου και του ιδιωτικού χώρου. Επιπλέον αναδεικνύει τις όψεις των κτιρίων και ιδιαίτερα τις κύριες όψεις τους, αφού τις θεωρεί σημαντικό στοιχείο για την πόλη. Στο συγκεκριμένο τύπο κάθε όψη έχει ένα συγκεκριμένο ρόλο: η εξωτερική όψη ενδιαφέρεται για την εικόνα που δίνει το κτίριο στους τρίτους ενώ η εσωτερική όψη επικεντρώνεται περισσότερο στη λειτουργία του κτιρίου και ιδιαίτερα στην ηλιοπροστασία και στον αερισμό. Ο τύπος αυτός συνδέεται με την πολιτική καθώς συχνά μέσα από αυτόν τον τύπο οι πολιτικές ηγεσίες προσπάθησαν να προβάλλουν την έννοια του έθνους. Η δημιουργικότητα και η ανάπτυξη μιας χώρας ταυτίστηκαν με τα μεγάλα οικιστικά συγκροτήματα και ιδιαίτερα με τις περίτεχνες όψεις των κτιρίων στα κέντρα των πόλεων. Η αρχιτεκτονική, λοιπόν, βοήθησε στην έκφραση πολιτικών ιδεωδών.

Στην τέταρτη κατηγορία το ύψος είναι μεγαλύτερο από το πλάτος και το μήκος του κτιρίου, τα οποία είναι ίσα μεταξύ τους. Στα κτίρια αυτά η κάτοψη αναπτύσσεται προς πολλές και διαφορετικές κατευθύνσεις. Αυτός ο τύπος κτιρίου συνδέεται κατά κόρον με την έκφραση της πολιτικής βούλησης καθώς τα πολύ υψηλά κτίρια συνδέονται με τη δύναμη και την υστεροφημία. Παραδοσιακά αυτός ο τύπος περιβλήματος αναπτύχθηκε από οικονομική σκοπιμότητα καθώς , αν και η κάτοψη του ισογείου των κτιρίων αυτών είναι μικρή ωστόσο συνολικά(αν αθροίσουμε τα τετραγωνικά όλων των ορόφων) πετυχαίνουμε να έχουμε μεγαλύτερη κτισμένη επιφάνεια σε σχέση με κτίρια που έχουν μεγάλη κάτοψη ισογείου αλλά περιορισμένο αριθμό ορόφων. Οι περισσότεροι αρχιτέκτονες διεθνούς φήμης αντιμετωπίζουν τα ψηλά κτίρια ως πρόκληση και οι πολιτικοί ως το μέσο για να εκφράσουν την ανάπτυξη και την ευημερία μιας πόλης. Ωστόσο τα κτίρια αυτά μπορούν να πρωτοπορήσουν και να συμπεριλάβουν μέσα τους οικολογικές ανησυχίες, ιδιαίτερα όταν εξαιτίας της αστικοποίησης κρίνεται αναγκαία η πύκνωση των κατοικιών και η αύξηση των ορόφων τους.

Εν τέλει καταλήγει ο Alejandro Zaera Polo πως η προοδευτική αρχιτεκτονική χρειάζεται να αναπτύξει πολιτικές στρατηγικές προκειμένου να διατηρήσει μία ομαλή σχέση με την πολιτική εξουσία ενώ ταυτόχρονα να πειραματίζεται και να ανοίγεται προς νέες κατασκευές.