Ευτυχία Ζουμπούλη

Michel Foucault

Το κείμενο κάνει λόγο για την αντιληπτική πρόσληψη που συνδέεται με το χώρο. Τονίζεται κατ’αρχάς ότι ο 20^ος αιώνας επικεντρώνει το ενδιαφέρον του στη θεώρηση του χώρου, σε αντίστιξη με τον 19^ο αιώνα, ο οποίος εστίαζε στην έννοια του χρόνου. Γίνεται συνοπτική αναφορά στη μεσαιωνική συνθήκη, που χαρακτηριζόταν από καθορισμό και αξιολογική κατάταξη των χώρων. Η συνθήκη αυτή ανασκευάζεται μετά τις κοσμοθεωρητικές τομές του Γαλιλαίου, και διευρύνεται ως εκ τούτου, καθώς εγκαθιδρύεται η διαπίστωση της απειρίας του χώρου. Όσον αφορά το παρόν (του), ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι ο χώρος αποκωδικοποιείται ως ένα σύμπλεγμα σχέσεων, σημείων και στοιχείων.

Επιπλέον, αναπτύσσει δύο κατηγορίες τοποθεσιών: i) την ουτοπία(ανάλογη του πραγματικού χώρου αλλά με ωραιοποιημένες ιδιότητες) και ii) την ετεροτοπία.

Η ετεροτοπία βασίζεται σε πέντε αρχές:

1. Στις «πρωτόγονες» κοινωνίες εκφράζεται ως ετεροτοπία κρίσης, ενώ στις αναπτυγμένες ως ετεροτοπία απόκλισης. Ωστόσο αποτελεί εγγενές χαρακτηριστικό κάθε ανθρώπινου συνόλου.

2. Η ετεροτοπία εξελίσσεται και μεταλλάσσεται, όπως και οι κοινωνίες.

3. Κατορθώνει να συμβιβάζει ετερόκλητες τοποθεσίες και λειτουργίες σε κοινό χώρο.

4. Σχετίζεται με μια χρονική συνιστώσα, που ονομάζεται «ετεροχρονία».

5. Προαπαιτεί την ύπαρξη συστήματος που απομονώνει τους ανθρώπους και ως περιοχή δεν ανήκει στις ελεύθερα προσπελάσιμες.

6. Διαδραματίζει μια λειτουργία που αλληλεπιδρά με τον εναπομείναντα χώρο, προς την κατεύθυνση είτε της ψευδαίσθησης, είτε της εξιδανίκευσης

Bruno Lutz: The body:its uses and representations

Στο κείμενο προβάλλονται και ερμηνεύονται από τον Bruno Lutz οι θέσεις του Le Breton αναφορικά με την εννοιολογική αντιπροσώπευση του ανθρωπίνου σώματος ανά τους αιώνες. Για το σκοπό αυτό, παρατίθενται παραδείγματα της εξέλιξής του χωροχρονικά και παράλληλα με τις ανάγκες της εκάστοτε κοινωνίας. Διερευνάται η παράμετρος των ορίων του και η έκταση της ελευθερίας του. Σε πολιτισμούς πρωτογενών σταδίων, η αναγνώριση της αξίας μετατοπιζόταν περισσότερο προς την πλευρά της ψυχής και λιγότερο προς την πλευρά του φυσικού σώματος. Η καλπάζουσα διακλάδωση της γνώσης βαθμιαία συντέλεσε στην απώλεια της μυστηριακής και άυλης υπόστασης του σώματος και στην υπερίσχυση των οργανικών του χαρακτηριστικών. Οι άνθρωποι, παρότι απολάμβαναν έκτοτε το δικαίωμα της ατομικότητας, επέτρεψαν στο φυσικό τους σώμα να καταστεί αντικείμενο ατέρμονου επιστημονικού πειραματισμού. Κατά συνέπεια, η επιστήμη και η τεχνολογία κατάφεραν να συλλάβουν και να αποκωδικοποιήσουν την πλειονότητα των οργανικών διεργασιών του σώματος, με αποτέλεσμα ποικίλες κοινωνικοπολιτικές μεταβολές αλλά και απόλυτη «απογύμνωση» του ίδιου του σώματος στα μάτια των αρμόδιων ειδικών. Στη συνέχεια, οι αενάως και πολυπλεύρως αναδομούμενοι κοινωνιολογικοί παράμετροι, καλλιέργησαν μια ευανάγνωστη τάση προς το ναρκισσισμό, υποβοηθούμενη από τις επιστημονικές εξελίξεις, η οποία καταδικάζει το γήρας ως ανεπιθύμητο και προωθεί μια τυποποιημένη και έξωθεν επιβαλλόμενη εικόνα για το σώμα. Συνοψίζοντας, καταλήγει στην επιβεβαίωση της αναπόσπαστης αλληλεπίδρασης του ανθρώπινου σ’ωματος με την κοινωνία, τα πρότυπα και τις ζυμώσεις που συντελούνται στα πλαίσιά της.

Alejandro Zaera Polo : The Politics of the Envelope

Ο συγγραφέας παρουσιάζει την οπτική του γύρω από το ζήτημα της πολιτικής ιδεολογίας και της συσχέτισής της με την αρχιτεκτονική, στηριζόμενος στην τριβή που αποκόμισε από την ισπανική παράδοση στο θέμα της δημοκρατίας. Έτσι, ομολογεί την προσωπική του κυνική απέχθεια προς την πολιτική ιδεολογία που επεκτείνεται και πέρα από την υλοποίησή της στην αρχιτεκτονική. Υποστηρίζει ότι παρατηρείται μια ανικανότητα επιτυχούς παραγωγής αποτελεσματικών πολιτικών στρατηγικών στην αρχιτεκτονική, κάτι που αποδίδεται κυρίως στις ατελείς προσπάθειες περιστροφής του αρχιτεκτονικού προβληματισμού γύρω από την πολιτική κριτική και ιδεολογία. Επιπλέον, οι αποτυχημένες αυτές «πολιτικοποιητικές» απόπειρες, οφείλονται στη μονομερή θεώρηση της αρχιτεκτονικής ως κοινωνικό και πολιτισμικό κατασκεύασμα και στην αγνόηση της «σωματικής» της διάστασης. Προκειμένου λοιπόν να ευοδωθεί η πρόθεση μιας βιώσιμης αρχιτεκτονικής πολιτικής, θα ήταν συνετή η με μέτρο πολιτικοποίηση της ισορροπίας μεταξύ πολιτισμού και τεχνολογίας. Ο σύγχρονος κόσμος, εφοδιασμένος με ποικίλες προκλήσεις όπως η παγκοσμιοποίηση, αποζητά μια αναβαθμισμένη αρχιτεκτονική πολιτική, που να ανταποκρίνεται στις υψηλές απαιτήσεις και τις πολύπλοκες ανάγκες του.

Ο τύπος του κτιρίου-φακέλου είναι πιθανόν το πιο παλιό αρχιτεκτονικό στοιχείο. Μία ουσιαστική πολιτική κριτική αυτού του τύπου, ενδεχομένως να συνέβαλλε στον επαναπροσδιορισμό της σχέσης μεταξύ ενός συγκροτημένου υλικού και της ίδιας της πολιτικής. Οι πολιτικές επιδιώξεις της αρχιτεκτονικής εντοπίζονται κατά κύριο λόγο στο σχέδιο ή το τμήμα του «φακέλου». Το σχέδιο του κτιρίου συντάσσει τη δομή και τα πρωτόκολλα που αυτή εμπεριέχει, ενώ το τμήμα προσδιορίζει τις κοινωνικές διαστρωματώσεις που εμπλέκονται με τη δομή καθώς και τη φύση της επαφής της με το έδαφος. Στο εγγύ παρελθόν, ο φάκελος δεν διαδρούσε συνήθως τόσο άμεσα με τις κοινωνικές παραμέτρους, ενώ η δομή περιόριζε το ρόλο της σε «συμβολικό» ή «αντιπροσωπευτικό» λειτουργικό επίπεδο. Πλέον, ο φάκελος τοποθετείται στον πυρήνα του ενδιαφέροντος και επηρεάζει καταλυτικά τη σημαντικότητα, την κατασκευή, την ενεργειακή συμπεριφορά και το περιβαλλοντικό «ίχνος» του κτιρίου. Ο φάκελος προκύπτει ως ένα «αρχιτεκτονικό ανάλογο» μιας βίαιης σύγκρουσης μεταξύ σφαιρών. Η νέα εικόνα που σήμερα διαμορφώνεται υπό την ώθηση της παγκοσμιοποίησης προσομοιάζει στη μορφή μιας φούσκας.

Εν τέλει, η αρχιτεκτονική μπορεί να εκφραστεί ως πολιτική, μιας που πρόκειται για έννοιες αμοιβαία επηρεαζόμενες. Όταν το ζητούμενο είναι ένα είδος πολιτικής πειθαρχίας, τότε επιδιώκεται ο σχεδιασμός συμπαγών συνδέσμων ανάμεσα σε πολιτικές στρατηγικές και χωρικές τυπολογίες.

Έτσι, με την υποστήριξη της τεχνολογικής προόδου ένα κέλυφος δυνητικά παίρνει απειράριθμες φόρμες, α και υπάρχουν τέσσερις κυρίαρχες μορφολογίες φακέλων που στοχεύουν και μπορούν να επιτύχουν ορθό συντονισμό των περιβαλλοντικών αλλά και πολιτικών διαστάσεων του κτιρίου-φακέλου:

Πρώτη κατηγορία: Οριζόντιο-επίπεδο (αεροδρόμια, σιδηροδρομικοί σταθμοί)

Δεύτερη κατηγορία: Σφαιρικό (μουσεία, βιβλιοθήκες)

Τρίτη κατηγορία: Κάθετο-επίπεδο (κτήρια γραφείων)

Τέταρτη κατηγορία: Κατακόρυφο (υψηλά κτήρια)

David Harvey: A critical reader

Στο κείμενο κάνει λόγο για το έργο του David Harvey που αποσκοπεί στην κριτική (ανα)θεώρηση της γεωγραφίας ως πεδίο του επιστητού. Προβάλλεται η θέση ότι η συστηματική αναπαράσταση του κόσμου μέσω ιδεών και θεωριών είναι αυτή στην οποία θεμελιώνεται η γνώση της γεωγραφίας. Ακόμη στηλιτεύεται η απαξίωση των γεωγραφικών πληροφοριών μέσω της χαρτογράφησης και προτείνεται μια καινούργια γεωγραφία, επιστημονικά τεκμηριωμένη, φιλική προς την έρευνα και ευνοϊκή όσον αφορά γενικεύσεις της χωρικής οργάνωσης. Ο συγγραφέας θεωρεί μάλιστα ότι η ιστορία και η γεωγραφία οφείλουν να μην διαχωρίζονται μεταξύ τους και με τις υπόλοιπες επιστήμες αφού βασίζονται σε παρατηρήσεις πραγματικού και καθορισμένου χρονικού και χωρικού πλαισίου. Χρίζει τον χώρο ως κεντρική αρχή της συνεκτικής γεωγραφικής σκέψης. Επιπλέον, επιδιώκει να αποσαφηνίσει την επικοινωνία χωρικής δομής και διαδικασίας και να επεξεργαστεί αντιληπτικά το χώρο ως μία γεωμετρία ικανή να τεθεί-αντισυμβατικά- σε κίνηση. Γίνεται εκτενής αναφορά στον Μαρξ και στην επιρροή που άσκησε στη συνείδηση του συγγραφέα. Τονίζεται η σημασία της συνεισφοράς του Μαρξ στην κατανόηση του καπιταλισμού ως μια δυναμική και μεταλλασσόμενη ολότητα. Εξάλλου, υπογραμμίζεται ότι η ασταθής και άμετρη παραγωγή χώρου αποτελεί φαινόμενο συνδεδεμένο με τη διάλυση του καπιταλισμού, καθώς ο χώρος διαπλάθεται με όρους ιστορικού υλισμού. Γίνεται σκιαγράφηση των δομών συσσώρευσης κεφαλαίου με τη χρήση των όρων «επιστήμη» και «συστηματικότητα», ενώ παράλληλα αναλύεται γιατί η δυναμική του καπιταλισμού είναι τόσο εγκιβωτισμένη στο χαοτικό της χώρο. Εκτός αυτού, ερμηνεύεται η έννοια της συμπίεσης του χώρου και του χρόνου, ιχνηλατώντας τον αντίκτυπό της στις στατικότητες των εννοιών και των προσδοκιών. Επίσης, υπεραμύνεται της άποψης ότι οι εκάστοτε χωρικές πρακτικές αντλούν την αποτελεσματικότητά τους σε επίπεδο κοινωνίας μέσω των κοινωνικών σχέσεων που τις τροφοδοτούν. Ο συγγραφέας δηλώνει ότι είναι υπέρ της συμπίεσης και όχι της ευρέως προτιμούμενης επέκτασης, και δεν παραλείπει να υπενθυμίσει ότι η αντίληψη του χωροχρόνου είναι συνάρτηση πολλών μεταβλητών που εκπορεύονται από εγγενή ή επίκτητα ανθρώπινα χαρακτηριστικά.