ΝΑΥΣΙΚΑ ΕΥΚΛΕΙΔΟΥ

Ως προς τις θέσεις των συγγραφέων για το πέρασμα από το Μοντερνισμό στη ‘μετά το Μοντέρνο’ εποχή

Ξεκινώντας από το κείμενο του Foucault, γραμμένο το 1967, ο συγγραφέας εκφράζει απόψεις του για την κοινωνία εκείνης της εποχής. Η εποχή αυτή (1960’s) θα μπορούσαμε να πούμε πως είναι είτε μέρος της μεταβατικής εποχής από το Μοντερνισμό στη μετά το Μοντέρνο εποχή, είτε η αρχή της μεταμοντέρνας εποχής. Έτσι, στο κείμενο αυτό η εποχή που περιγράφεται συγκρίνεται κυρίως με το 19^ο αι., αλλά και παλαιότερες εποχές, γιατί ο Μοντερνισμός ανήκει στο πρόσφατο παρελθόν και κατά πάσα πιθανότητα δεν έχει γίνει κατανοητή μια σαφής μετάβαση από τη μία εποχή στην άλλη, αντίθετα με το πως τα βλέπουμε εμείς εκ των υστέρων.

Έχοντας κάνει, λοιπόν, αυτές τις διαπιστώσεις, αξίζει να αναφερθούμε στις απόψεις του συγγραφέα για την εποχή του και το μέλλον της. Αναφέρει πως η εποχή μας (‘60s και μετά) θα είναι η εποχή του χώρου. Η εποχή του ταυτόχρονου, της αντιπαράθεσης, του κοντά και του μακριά και της διασποράς. Ο κόσμος γίνεται κατανοητός ως δίκτυο που συνδέει σημεία. Ένας τόπος χαρακτηρίζεται με βάση τις σχέσεις εγγύτητας μεταξύ σημείων ή στοιχείων. Επίσης, επισημαίνει πως σε σχέση με παλαιότερες εποχές, ο χώρος έχει από-ιεροποιηθεί, αν και όχι πλήρως, καθώς ακόμα υπάρχουν μη διερρυγμένα στερεότυπα που εξουσιάζουν τις ζωές μας, όπως μεταξύ του ιδιωτικού και του δημόσιου χώρου, του κοινωνικού και του οικογενειακού, του πολιτιστικού και του ‘χρήσιμου’ χώρου κ.α. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον κατά τη γνώμη μου παρουσιάζει το ότι σήμερα, 50 χρόνια μετά, αν και αναμφίβολα πολλά στερεότυπα καταρρίπτονται, αρκετά υφίστανται ακόμα στις λογικές των ανθρώπων.

Τέλος, σημαντική διαπίστωση του συγγραφέα για την εποχή του και το χώρο είναι η διαπίστωση πως οι χώροι καθορίζονται από τις μεταξύ τους σχέσεις και μάλιστα υπάρχουν κάποιοι χώροι που έχουν την ‘περίεργη’, όπως υποστηρίζει, ιδιότητα να σχετίζονται με όλους τους άλλους τόπους της κοινωνίας. Αυτοί οι τόποι είναι οι ετεροτοπίες (και οι ουτοπίες, που όμως δεν θα μας απασχολήσουν τόσο στο παρόν κείμενο). Οι ετεροτοπίες σχετίζονται με όλους τους χώρους της κοινωνίας, είτε θέτοντας υποψίες, είτε ουδετεροποιώντας, είτε αντιστρέφοντας την ομάδα των σχέσεων που αντικατοπτρίζουν. Έτσι συνδέονται με τους τόπους της κοινωνίας μέσω της αντιπαράθεσης με αυτούς. Ένα συμπέρασμα που αφορά το θέμα μας είναι πως κατά τη μετάβαση από το Μοντερνισμό στο Μεταμοντέρνο κάποιοι ετεροτοπικοί χώροι εξαφανίστηκαν, άλλοι επέζησαν και κάποιοι νέοι δημιουργήθηκαν.

Προχωρώντας στο κείμενο του Harvey, σ’ αυτό υπάρχουν σαφέστερες αναφορές στη μετάβαση από το Μοντερνισμό στο μεταμοντέρνο. Το θέμα που πραγματεύεται το κείμενο είναι η διευκρίνιση του νοήματος του όρου ‘χώρος’. Ο συγγραφέας μιλά από τη σκοπιά του γεωγράφου και προτείνει μία τριμερή διαίρεση για τον τρόπο κατανόησης του χώρου. Συγκεκριμένα, προτείνει τη διαίρεση σε απόλυτο χώρο (absolute space), σχετικό χώρο (relative space) και σχεσιακό χώρο (relational space). Μέσω των στοιχείων που παραθέτει ο συγγραφέας για κάθε αντίληψη για τον χώρο, μπορούμε να εξάγουμε εύκολα το συμπέρασμα πως η αντίληψη του χώρου ως απόλυτος επικρατούσε κατά το 17^ο αι. κυρίως. Στις αρχές του 20^ου αι. (μοντερνισμό) επικράτησε η αντίληψη του χώρου ως σχετικός και στην εποχή μετά το μοντέρνο επικράτησε η σχεσιακή αντίληψη για το χώρο. Η αντίληψη για τον χώρο ως σχετικό προτείνει την κατανόηση του χώρου ως μία σχέση μεταξύ αντικειμένων, που υπάρχει μόνο επειδή τα αντικείμενα υπάρχουν και αλληλεπιδρούν. Για σχέσεις μεταξύ των χώρων μας μιλά και ο Foucault. Αυτό που αλλάζει όταν κατανοούμε το χώρο ως σχεσιακό είναι πως στη θέση των σχέσεων, πρωτεύοντα ρόλο αποκτούν οι ανθρώπινες διεργασίες. Υποστηρίζεται πως δεν υπάρχει χώρος ή χρόνος έξω από τις διαδικασίες που τους καθορίζουν. Με άλλα λόγια οι διεργασίες δεν συμβαίνουν μέσα σε χώρο (όπως στην αντίληψη του χώρου ως απόλυτο), αλλά ορίζουν το δικό τους χωρικό πλαίσιο. Ουσιαστικά μπορούμε να πούμε πως κατά το πέρασμα από τον απόλυτο χώρο στο σχετικό, στην κατανόηση του χώρου εντάσσεται η κίνηση και η ροή και κατά το πέρασμα από το σχετικό χώρο στο σχεσιακό εντάσσονται οι ανθρώπινες εμπειρίες, η υποκειμενικότητα που προκύπτει από τη διαφορετικότητα των ανθρώπων και των περιστάσεων.

Κατά τον συγγραφέα ένας χώρος είναι ταυτόχρονα σχεσιακός, σχετικός και απόλυτος και το πώς καλούμαστε κάθε φορά να τον κατανοήσουμε εξαρτάται από τις περιστάσεις. Τέλος, από το πέρασμα από το σχετικό χώρο (μοντέρνα αντίληψη) στο σχεσιακό (μεταμοντέρνα) αντικαταστάθηκε το ερώτημα ‘’Τι είναι ο χώρος;’’ με το ‘ανοιχτότερο’ ερώτημα ‘’Πώς οι διαφορετικές ανθρώπινες πρακτικές δημιουργούν και χρησιμοποιούν διαφορετικές νοηματοδοτήσεις/ συλλήψεις (conceptualizations) της έννοιας ‘χώρος’;’’.

Το επόμενο κείμενο στο οποίο θα αναφερθούμε είναι του Lutz, που αναφέρεται σε κείμενο του D. Le Breton, γραμμένο το 2004. Εδώ ο συγγραφέας μελετά ιστορικά την αντίληψη των ανθρώπων για το σώμα. Όπως αναφέρει, το σώμα του Μοντερνισμού είναι το ελεύθερο από κάθε μόλυνση – αυτό μόνο θεωρείται λειτουργικό. Οι άρρωστοι θεωρούνται αδύναμοι και μη λειτουργικοί και συνεπώς πρέπει να λάβουν θεραπεία. Στο Μοντερνισμό ο διαχωρισμός πνεύματος – σώματος είναι έντονος. Το πνεύμα ανήκει στον άνθρωπο, ενώ το σώμα χρίζει ιατρικής φροντίδας και ανήκει στην κοινωνία. Σήμερα, υποστηρίζει ο συγγραφέας παρατηρείται από-μοντερνοποίηση (demodernization). Οι άρρωστοι αναζητούν ολιστικές θεραπείες, ενώ οι γιατροί επεκτείνονται από τη θεραπεία των ασθενειών στην επιρροή των κυττάρων και του DNA – σε τεχνικές δηλαδή βιοελέγχου με στόχο την εξαφάνιση των ασθενειών, με ταυτόχρονη όμως ομογενοποίηση των ανθρώπων. Ως αντίσταση στην ομογενοποίηση εμφανίζεται στις μέρες μας η αναβίωση της αρχέγονης αντίληψης της ενότητας ψυχής/πνεύματος-κορμιού. Γι’ αυτό βλέπουμε πολλούς ανθρώπους να προσπαθούν να εκφράσουν το χαρακτήρα τους και μέσω του κορμιού τους.

Βέβαια ενώ φαίνεται πως πολλά έχουν αλλάξει από την εποχή του Μοντερνισμού, κατά τη γνώμη μου πολλά στοιχεία παραμένουν ίδια. Η αντίληψη της ασθένειας ως δυσλειτουργικό φαινόμενο παραμένει κυρίαρχη με ασήμαντες εξαιρέσεις και μάλιστα στη θεώρηση του ποιος είναι λειτουργικός και ποιος όχι έχουν ενταχθεί και νέες ομάδες όπως οι ηλικιωμένοι. Στη σύγχρονη εποχή τα μη λειτουργικά μέλη της κοινωνίας τοποθετούνται σε ειδικευμένα μέρη, ώστε να μην ‘ενοχλούν’, σε χώρους που ο Foucault θα χαρακτήριζε ετεροτοπίες.

Τελειώνοντας, όσον αφορά το κείμενο του Zaera Polo, δημοσιευμένο το 2008, αυτός ασχολείται κατά κύριο λόγο με το πώς η αρχιτεκτονική θα αποκτήσει ξανά πολιτικό ρόλο αποτελεσματικό στη σύγχρονη πραγματικότητα. Αναφορές στο Μοντερνισμό που εντόπισα είναι στα σημεία, όπου αναφέρει πως στο παρελθόν ο πολιτικός ρόλος της αρχιτεκτονικής εκφραζόταν μέσα από τις πολιτικές ιδεολογίες και τα οράματα των αρχιτεκτόνων. Ωστόσο, η παγκοσμιοποίηση και η κυριαρχία του καπιταλισμού σε παγκόσμιο επίπεδο άλλαξε τα δεδομένα και θα μπορούσε να υποστηριχθεί πως αυτά τα δύο γεγονότα σήμαναν το πέρασμα στη Μεταμοντέρνα εποχή. Έτσι, ο συγγραφέας υποστηρίζει πως η αρχιτεκτονική πρέπει να βρει νέους τρόπους να εκφραστεί πολιτικά. Συγκεκριμένα, αναφέρει πως ο κλάδος πρέπει να πολιτικοποιηθεί ως ο διαμεσολαβητής μεταξύ ανθρώπων και μη ανθρώπων (non-humans), μεταξύ πολιτισμού και τεχνολογίας και ως μηχανισμός που παράγει θέματα για προβληματισμό. Προτείνει την κατασκευή ενός υβριδικού κόσμου από Things, rather than objects και αρχιτεκτονική της explicitation. Για την πολιτικοποίηση στη σύγχρονη εποχή επισημαίνει πως είναι αναγκαίο να γίνει πολιτική κριτική ανάλυση του κελύφους. Δεν πρέπει , αναφέρει, να αντιλαμβανόμαστε το κέλυφος του κτιρίου αποκλειστικά ως την εξωτερική επιφάνεια, αλλά να δούμε και το ότι περιλαμβάνει επίσης οικονομικές, κοινωνικές και ψυχολογικές φόρμες. Έτσι στη συνέχεια του κειμένου επιχειρεί να κάνει μία τέτοια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα ανάλυση του κελύφους.

Καταλήγοντας, αναφορικά με τα ενδιαφέροντα σημεία των κειμένων, θα ήθελα να αναφέρω πως και τα τέσσερα κείμενα είχαν μεγάλο ενδιαφέρον και έτσι θα ήθελα να κλείσω το κείμενο θέτοντας κάποια ερωτήματα που προέκυψαν διαβάζοντας τα κείμενα.

Με αφετηρία το κείμενο του Foucault, προέκυψε το ερώτημα ποιος χώρους μέσα στην κοινωνία δεν θεωρεί ετεροτοπίες; Καθώς ακόμα και ο χώρος της κατοικίας έχει χαρακτηριστικά ετεροτοπίας. Συνεπώς μήπως οι σύγχρονες πόλεις αποτελούνται από ετεροτοπίες που συνδέονται μέσω του δημόσιου χώρου;

Ταυτόχρονα με αφετηρία το κείμενο του Zaera Polo, όπου προτείνει ο πολιτικός ρόλος της αρχιτεκτονικής να επεκταθεί και στη συμβολή στη μεταβολή των συσχετισμών της εξουσίας και ίσως την αποσταθεροποίησει καθεστώτων, αναρωτιόμουν αν έως τώρα σε άλλες εποχές η αρχιτεκτονική είχε τόσο πρωτοποριακό ρόλο;