Κωνσταντινα Καλογεροπουλου

Α) Σχετικά με το κείμενο του Bruno Lutz “The body: its uses and representations in the modernity”, βασισμένο στις απόψεις του David Le Breton…

Ο συγγραφέας παρουσιάζει τις απόψεις του κοινωνιολόγου και ανθρωπολόγου David Le Breton σχετικά με την αντίληψη του σώματος κατά τον μοντερνισμό. Σε ένα πρώτο επίπεδο, ο Le Breton εξηγεί πως «οι νέες μορφές γνώσης, ο αναδυόμενος ατομικισμός, η άνοδος του καπιταλισμού απελευθερώνουν κάποιους ανθρώπους από την αφοσίωσή τους στις πολιτισμικές και θρησκευτικές παραδόσεις». Ως αποτέλεσμα, το σώμα –σύμφωνα για παράδειγμα με την Καρτεσιανή φιλοσοφία- παύει να θεωρείται ιερό και μετατρέπεται σε μία οργανική μονάδα που καλό είναι να μελετηθεί, να εξηγηθεί και να γίνει κατανοητή.
Ο Le Breton δίνει έμφαση στο γεγονός ότι οι πρώτοι δυτικοί ανατομιστές δείχνουν να έχουν αλλάξει νοοτροπία: το δέρμα δεν είναι πια απαραβίαστο και ο άνθρωπος παύει να είναι κάτι που απαγορεύεται να αγγιχτεί. Κατά συνέπεια, οι παρουσιάσεις του σώματος στα βιβλία ανατομίας χάνουν σταδιακά τη μεταφυσική αύρα τους. Η όραση υπερβαίνει τη δεισιδαιμονία και το ανθρώπινο σώμα γίνεται το εργαλείο της μοντέρνας ιατρικής.
Ήδη από το ξεκίνημα της μοντέρνας ιατρικής, η αρρώστια αρχίζει να αντιμετωπίζεται σαν κάτι το εξωγήινο, που πρέπει να αποκοπεί από το σώμα και να εξολοθρευτεί. Το σώμα του μοντέρνου ανθρώπου απαιτείται να είναι ελεύθερο από κάθε μόλυνση, ανίκανο να μεταδώσει ασθένεια. Με την ανάπτυξη της τεχνολογίας το σώμα του ασθενούς γίνεται «διάφανο». Ακόμη και το πιο μικρό είναι πλέον προσβάσιμο, ενώ ο πόνος και ο χρόνος αναμονής μειώνονται αισθητά. Ο Le Breton λέει χαρακτηριστικά ότι «το αποδεικτικό στοιχείο είναι ο συντομότερος δρόμος του μυστηρίου».
Το σώμα λοιπόν, που για αιώνες θεωρούνταν ο τάφος της ψυχής, αποκτά κατά τον μοντερνισμό μία άλλη διάσταση: πλέον, η ψυχή είναι εκείνη που θάβει το σώμα, σε ένα μέλλον αβέβαιο. Ο γάλλος ανθρωπολόγος βλέπει το σώμα σαν μία «ήπειρο», χάρη στις ατελείωτες δυνατότητες και χρήσεις του.
Με τις κοινωνικές δράσεις του 1968, το ανθρώπινο σώμα «απελευθερώνεται» πλήρως. Διαφορετικά σώματα γίνονται αποδεκτά ανάλογα με τις πολιτισμικές αναφορές. Επίσης, επιστρέφει η έννοια του «Νάρκισσου», με την αποθέωση του νεαρού, αθλητικού και υγιούς σώματος ως απάντηση σε μία κοινωνία που δίνει αξία στην παρουσίαση του «φαίνεσθαι». Το ανθρώπινο σώμα δέχεται φροντίδα και ψυχαγωγία σαν μία μηχανή, έτσι ώστε να διατηρεί τη ζωντάνια του. Εμφανίζονται φυσικά και αρνητικά φαινόμενα, όπως παχυσαρκία, ανορεξία, βουλιμία.
Κατά τον Le Breton, αυτό που τρομάζει περισσότερο είναι η διαδικασία του «γερνάω», όχι η μεγάλη ηλικία αυτή καθαυτή. Το σώμα που παύει να είναι ολοκληρωμένο και να λειτουργεί ολοκληρωμένα χρήζει ειδικού χειρισμού και σε μερικές περιπτώσεις πρέπει να τεθεί υπό περιορισμό σε εξειδικευμένα μέρη. Επιπλέον, ακόμα κι αν η πόλη μπορεί να προσφέρει στους μεγαλύτερους έναν μεγάλο αριθμό δραστηριοτήτων, πολλές φορές αυτές δεν είναι τίποτα, παρά ο αναπληρωτής των αληθινών κοινωνικών σχέσεων.
Ο μοντέρνος σχεδιασμός των πόλεων και των δημόσιων χώρων συντελεί στη μείωση της ικανότητας των αισθήσεων να κατανοούν τον κόσμο που μας περιβάλλει, περιορίζοντας την εικόνα και την εκτίμησή μας για τους άλλους. Τελικά η μοντέρνα κοινωνία είναι ένα τεστ για το ανθρώπινο σώμα.
Έτσι, κατά τον γάλλο ανθρωπολόγο η εικόνα του Θεού μετατράπηκε σταδιακά σε εικόνα της κοινωνίας. Οι άνθρωποι, προσπαθώντας να διαχωρίσουν το σώμα από τον εαυτό τους, τρελαίνονται. Με την ομογενοποίηση των εξωτερικών εμφανίσεων, οι προσδοκίες μας για τους άλλους γίνονται ομοιόμορφες.


Β) Σχετικά με το κείμενο του Michel Foucault “Of other spaces (1967), Heterotopias”…

Ο Michel Foucault παραθέτει στο κείμενό του την άποψη ότι ζούμε μέσα σε έναν ετερογενή κόσμο, μέσα σε ένα σύνολο σχέσεων που περιγράφει τοποθεσίες, οι οποίες είναι αμείωτες μεταξύ τους και δεν επιβάλλονται η μία στην άλλη. Ο συγγραφέας εστιάζει το ενδιαφέρον του σε ορισμένες από αυτές τις τοποθεσίες, που έχουν περίεργες σχέσεις με τις υπόλοιπες.
Έτσι, ο Michel Foucault εισάγει την έννοια της ετεροτοπίας, χώρου πραγματικού, που υπάρχει και σχηματίζεται από την ίδρυση κιόλας της κοινωνίας. Στις ετεροτοπίες αντιτάσσει τις ουτοπίες, τις οποίες ορίζει ως τοποθεσίες χωρίς πραγματικό και συγκεκριμένο χώρο. Οι ουτοπίες παρουσιάζουν είτε την κοινωνία στην τελειότερη μορφή της, είτε την κοινωνία «αναποδογυρισμένη».
Για την καλύτερη κατανόηση της έννοιας της ετεροτοπίας, ο Michel Foucault θέτει ορισμένες αρχές:
1. Δεν υπάρχει ούτε ένας λαός στον κόσμο που να αποτυγχάνει να σχηματίσει ετεροτοπίες. Επίσης, δεν υπάρχει μία παγκόσμια μορφή ετεροτοπίας, αλλά αντίθετα οι ετεροτοπίες μπορούν να αποκτούν διαφορετικές μορφές. Κυριαρχούν ωστόσο δύο βασικές κατηγορίες ετεροτοπιών:
-Οι ετεροτοπίες της κρίσης, δηλαδή προνομιούχοι, ιεροί ή απαγορευμένοι χώροι, για άτομα που βρίσκονται σε μία κατάσταση κρίσης.
- Οι ετεροτοπίες της απόκλισης, για άτομα των οποίων η συμπεριφορά δεν είναι σύμφωνη με τους κανόνες της κοινωνίας.
2. Μία συγκεκριμένη ετεροτοπία μπορεί να λειτουργεί με διαφορετικό τρόπο από κοινωνία σε κοινωνία.
3. Μία ετεροτοπία είναι ικανή να παραθέτει μέσα σε έναν μόνο πραγματικό τόπο περισσότερους χώρους, που είναι ασυμβίβαστοι μεταξύ τους.
4. Οι ετεροτοπίες συχνά συνδέονται με τμήματα χρόνου, τις «ετεροχρονίες». Αυτός ο χρόνος ενδέχεται να είναι συσσωρευμένος ή περισσότερο ροϊκός.
5. Οι ετεροτοπίες πάντα προϋποθέτουν ένα σύστημα εισόδου και εξόδου, που τις απομονώνει, παράλληλα όμως τις κάνει διαπερατές.
6. Τέλος, οι ετεροτοπίες έχουν λειτουργία σε σχέση με τον χώρο που απομένει γύρω από αυτές, σχηματίζοντας είτε έναν χώρο αυταπάτης, είτε έναν πραγματικό χώρο. Στην δεύτερη περίπτωση πρόκειται για έναν τόπο επιμελημένο, τέλειο, που έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τον δικό μας ακατάστατο, αρρωστημένο κόσμο. Πρόκειται για την ετεροτοπία της επανόρθωσης.


Γ) Σχετικά με το απόσπασμα από το βιβλίο “A critical reader- David Harvey” του Derek Gregory…


Το απόσπασμα βασίζεται στις απόψεις του David Harvey σχετικά με την έννοια του χώρου στην καπιταλιστική κοινωνία. Κατά τον θεωρητικό, οι γεωγραφικές γνώσεις δεν μπορούν να περιοριστούν σε μία μόνο μέθοδο. Παράγονται σε πολλές περιοχές και χαρακτηρίζουν πολλά σύνολα ανθρώπων. Η δύναμη της γεωγραφικής γνώσης βασίζεται στη διαχείριση ιδεών, θεωριών και εννοιών, που παράγουν μία συστηματική και οργανωμένη παρουσίαση του κόσμου, η οποία είναι επαρκώς δυνατή, ώστε να μπορεί να πείσει για την αντικειμενικότητα, την ακρίβεια και την αλήθεια της.
Επιστήμη και συστηματικότητα, χώρος και μεταμόρφωση: αυτά είναι τα τέσσερα νήματα που καθοδηγούν τον David Harvey μέσα στον λαβύρινθο του καπιταλισμού, κατά τον συγγραφέα. Η επιστήμη και η συστηματικότητα τον βοηθούν να κατανοήσει την λογική του και να αποκαλύψει τους μηχανισμούς της καπιταλιστικής συσσώρευσης. Ο χώρος και η μεταμόρφωση τον καθοδηγούν, ώστε να θέσει σε λειτουργία τις γεωγραφίες του καπιταλισμού, ενώ παράλληλα αποδεικνύουν πως οι δυναμικές του καπιταλιστικού συστήματος είναι στενά συνδεδεμένες με τους ταραγμένους χώρους του.
Στα έργα του, ο David Harvey δείχνει πώς η ορθολογική οργάνωση του δημόσιου χώρου κάτω από το «ίχνος» του μοντερνισμού εξαρτήθηκε από την κινητοποίηση της οικονομικής μητρόπολης, η οποία εγκατέστησε χώρους ως αγαθά, ενώ ταυτόχρονα παρουσίασε αγαθά σαν χώρους. Στα κείμενα του θεωρητικού, διαφαίνεται η άρνησή του να ελαχιστοποιήσει τον χώρο σε μια σκηνή ή μία διάταξη. Τα αλληλοεμπλεκόμενα θέματά του προορίζονται να λειτουργούν όλα μαζί, ώστε να θέτουν τον χώρο σε λειτουργία σαν μία αληθινή ιστορική γεωγραφία μίας πόλης που ζει.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει η έννοια της «δημιουργικής καταστροφής» που αναφέρει ο David Harvey. Αυτή προκύπτει μέσα από κρίσεις που λαμβάνουν χώρα στα κυκλώματα της καπιταλιστικής κοινωνίας. Η έννοια σημειώνει τις περιοχές της ρήξης μεταξύ της σταθερότητας και της κίνησης μέσα στο ταραγμένο τοπίο της μητρόπολης. Διαταράσσει τις ισορροπίες που ενυπάρχουν μέσα στα νοήματα, τις ρουτίνες και τις προσδοκίες που συνήθως συνδέονται με τον χώρο. Η εμπειρία αυτής της διαταραχής εισάγεται, κατά τον Harvey, σε περισσότερο γενικευμένες διαδικασίες συμπίεσης του χώρου και του χρόνου. Ο θεωρητικός εξηγεί πως αναφέρεται σε διαδικασίες που αλλάζουν σε τόσο επαναστατικό βαθμό τις αντικειμενικές ιδιότητες του χώρου και του χρόνου, ώστε είμαστε υποχρεωμένοι να τροποποιήσουμε, καμιά φορά με ριζικά μέσα, τον τρόπο που παρουσιάζουμε τον κόσμο στον εαυτό μας. Ακόμη, ο Harvey χρησιμοποιεί την λέξη «συμπίεση», διότι η ανάπτυξη του καπιταλισμού χαρακτηρίστηκε από την αύξηση του ρυθμού ζωής, ενώ ξεπέρασε χωρικά όρια σε τέτοιο βαθμό, που ο κόσμος καμιά φορά έμοιαζε να καταρρέει. Επιπλέον, υποστηρίζει ότι οι επαναστάσεις στην καπιταλιστική παραγωγή του χώρου είναι συνδεδεμένες με επαναστάσεις στην παρουσίαση και διαχείριση του χρόνου και του χώρου.
Τέλος, μία ακόμα άποψη του David Harvey που παρουσιάζει ενδιαφέρον είναι ότι η κρίση της υπερβολικής συσσώρευσης στον Βορρά επιλύεται εις βάρος του Νότου. Θεωρεί ότι οι τοπικές κρίσεις και υποτιμήσεις εμφανίζονται ως τα βασικά μέσα μέσω των οποίων ο καπιταλισμός συνεχώς δημιουργεί το δικό του «αντίθετο», έτσι ώστε να τραφεί εις βάρος του.


Δ) Σχετικά με το κείμενο του Alejandro Zaera Polo “The politics of the envelope- a political critique of Materialism”…

Στόχος του κειμένου του Alejandro Zaera Polo είναι να αποδείξει την στενή σχέση που υπάρχει μεταξύ των αρχιτεκτονικών τεχνολογιών και της πολιτικής και να παρουσιάσει μία νέα πολιτική αρχιτεκτονικής, ικανή να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις που θέτει η παγκοσμιοποίηση, δίνοντας στα αρχιτεκτονικά στοιχεία πολιτικό περιεχόμενο.
Από τα αρχιτεκτονικά στοιχεία, το κέλυφος του κτιρίου είναι το παλαιότερο και πιο πρωτόγονο. Υλοποιεί τον διαχωρισμό μεταξύ εσωτερικού και εξωτερικού, φυσικού και τεχνητού. Αν το κέλυφος λειτουργεί σαν πρόσοψη, έχει ταυτόχρονα και τον ρόλο της παρουσίασης. Το κέλυφος περιλαμβάνει την «κρούστα» του χώρου που επηρεάζεται από τη φυσική κατασκευή της επιφάνειας και παράλληλα τον χώρο που περιβάλλει το αντικείμενο. Είναι λοιπόν η επιφάνεια και τα εξαρτήματά της. Εμπεριέχει δε αρκετές μορφές πολιτικής: οικονομικές, κοινωνικές, ψυχολογικές. Τέλος, το κέλυφος αποτελεί τον βασικό παράγοντα που καθορίζει την «ομοιόσταση» του κτιρίου.
Ο συγγραφέας στηρίζει το κείμενό του στην υπόθεση ότι οι πολιτικές δυνατότητες του κελύφους συνδέονται άμεσα με τις διαστάσεις του. Επίσης, υποστηρίζει ότι κάθε τύπος διαστάσεων μπορεί να «πυροδοτήσει» συγκεκριμένες τεχνολογικές, κοινωνικές και πολιτικές επιδράσεις. Διακρίνει τέσσερις κατηγορίες κτιριακών κελυφών:

1. Το επίπεδο-οριζόντιο κέλυφος, του οποίου οι οριζόντιες διαστάσεις είναι σημαντικά μεγαλύτερες από τις κάθετες. Σε κτίρια αυτού του τύπου ο Polo αναφέρει τον εξής κίνδυνο: η έλλειψη ακάλυπτων χώρων στις προσόψεις τους μπορεί να τα μετατρέψει σε μεγάλης κλίμακας εμπόδια στις αστικές κινήσεις, αποστειρώνοντας τον περιβάλλοντα χώρο τους. Ως λύση, προτείνει συμπληρωματικά προγράμματα που ενεργοποιούν τις προσόψεις. Ακόμη, συνιστά την κατασκευή των κτιρίων υπόγεια ή με διακλαδώσεις, ώστε να υπάρχει διαβάθμιση μεταξύ φυσικού και τεχνητού. Τέλος, η διαφάνεια στην επιφάνεια του κτιρίου, η προβολή μιας εικόνας στην πρόσοψη και η προσαρμογή του στον περιβάλλοντα χώρο είναι τρόποι ώστε να αποφευχθεί η διακοπή μεταξύ εσωτερικού και εξωτερικού.
2. Το σφαιρικό κέλυφος, του οποίου οι διαστάσεις είναι σχεδόν ίδιες μεταξύ τους. Σε αντίθεση με άλλους τύπους κελυφών, στους οποίους το όριο δημόσιου- ιδιωτικού εμφανίζεται στην επιφάνεια του κτιρίου, ο σφαιρικός τύπος συχνά περιέχει εσωτερικά διαβαθμίσεις της δημόσιας ζωής. Ο σχεδιασμός των σφαιρικών κελυφών πρόσφατα επικεντρώθηκε στην κατασκευή της ίδιας της επιφάνειας, σαν μηχανισμό περιβάλλοντος και προστασίας και σαν στοιχείο συμβολικής παρουσίασης. Παρατηρείται λοιπόν η διάδοση σφαιρικών κελυφών με πολύπλοκη εξωτερική διακόσμηση, που αντιστέκεται στους κανόνες της παράδοσης. Το ερώτημα, κατά τον συγγραφέα, είναι αν αυτή η διαφοροποίηση της εξωτερικής εμφάνισης αφορά σε μία στρατηγική ενδυνάμωσης της στεγανότητας του κελύφους ως μεμβράνης ανοσίας και μόνωσης, παρουσιάζοντας παράλληλα ένα ιδεατά διαφοροποιημένο κοινό, ή αν πρόκειται για αυθεντικούς μηχανισμούς πολλαπλασιασμού της εξωτερικής διακοσμητικότητας του κελύφους.
3. Το επίπεδο-κάθετο κέλυφος, του οποίου οι κυρίαρχες διαστάσεις είναι παράλληλες στη βαρύτητα και το πλάτος είναι πολύ μεγαλύτερο από το βάθος. Ως τύπος κελύφους που συναντάται στην πλειοψηφία των σημερινών ομαδικών δημόσιων κατοικιών, δημιουργεί ερωτήματα σε ό,τι αφορά τον τρόπο που οι σημερινοί πληθυσμοί στεγάζονται, αλλά και ως προς το πώς γίνεται το ίδιο αντιληπτό στην πόλη και στον δημόσιο κόσμο.
4. Το κάθετο κέλυφος, στο οποίο κυριαρχεί η κατακόρυφη διάσταση. Κατά τον συγγραφέα, τα ψηλά κτίρια δεν είναι πλέον μία ακριβή υπερβολή, αλλά ένα σημαντικό μέσο ανάπτυξης που αφορά τις μεσαίες τάξεις. Ωστόσο, εξακολουθούν να αντιμετωπίζονται ως σύμβολα αστικής δύναμης, αποκλειστικότητας και μοναδικότητας. Η πολιτική λειτουργία λοιπόν ενός ψηλού κτιρίου εξαρτάται άμεσα από την άρθρωση αυτής της διχοτόμησης, δηλαδή από το ερώτημα αν αποτελεί έναν μηχανισμό εκδημοκρατισμού της αστικής ζωής ή εδραίωσης της αστικής ελίτ.

Στη συνέχεια, ο Alejandro Zaera Polo παραθέτει ορισμένες αρχές με στόχο την εδραίωση μίας λογικής προς μία αρχιτεκτονική πολιτική σαφήνειας. Πιο συγκεκριμένα:
-Οι σύγχρονες πολιτικές προσφέρουν χώρο σε ένα νέο κύμα από παντοδύναμες υλικές οργανώσεις και εξαρτήματα, που επαναπροσδιορίζουν το δημόσιο χώρο.
-Οι σύγχρονες πολιτικές μπορούν να είναι ενεργές μέσω πολλαπλών μεθόδων, που λειτουργούν ανεξάρτητα και ταυτόχρονα, με στόχο την παραγωγή και χρήση της διαφορετικότητας.
-Οι σύγχρονες δυναμικές κατασκευές λειτουργούν σαν φυσικά σύνολα, στα οποία η συμπεριφορά διαμορφώνεται μέσω περίπλοκων σχέσεων μοριακών στοιχείων.
-Η παγκόσμια αγορά είναι το βασικό κοινωνικό περιβάλλον της σύγχρονης αρχιτεκτονικής πολιτικής.
-Οι σύγχρονες πολιτικές βασίζονται στην αλλαγή και την έλλειψη ισορροπίας.